Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để tạo bước đột phá trong phát triển đất nước. Tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chuyển đổi số không chỉ là xu hướng, mà đang trở thành yêu cầu cấp thiết để rút ngắn khoảng cách phát triển, nâng cao chất lượng quản trị và mở rộng cơ hội cho người dân. 
Tuyến bài "Khi bản làng bước vào không gian số" ghi nhận những chuyển động của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước trở thành động lực ở những địa bàn còn nhiều khó khăn, góp phần thu hẹp khoảng cách số và tạo nền tảng.

Bài 1: Thôn số gỡ khó cho chính quyền vùng cao

Từ xử lý thủ tục hành chính, kết nối dữ liệu đến điều hành từ xa, khoa học - công nghệ đang góp phần tháo gỡ những điểm nghẽn quản trị ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tại nhiều xã vùng cao, có những bản làng cách trung tâm hàng chục km đường núi, mùa mưa thường xuyên chia cắt, một thủ tục hành chính có khi phải đi lại nhiều lần. Đặc biệt, yêu cầu vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đặt ra không ít thách thức cho bộ máy cơ sở.

Trong bối cảnh ấy, chuyển đổi số đã mở ra một cách tiếp cận mới: Dùng công nghệ để rút ngắn khoảng cách quản trị, tăng hiệu quả điều hành và đưa chính quyền đến gần dân hơn. Không còn chỉ là câu chuyện của hạ tầng công nghệ, chuyển đổi số đang dần trở thành một "đòn bẩy thể chế", giúp tháo gỡ những điểm nghẽn cố hữu của quản trị cơ sở ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

"Kéo" khoảng cách quản trị bằng công nghệ

Sơn Hà là thôn đặc biệt khó khăn của xã Bát Xát, (Lào Cai), có diện tích khoảng 800 ha, với 132 hộ, hơn 500 nhân khẩu, đồng bào Dao chiếm gần 85%. Toàn thôn hiện còn 34 hộ nghèo và 54 hộ cận nghèo.

Thôn có ba cụm dân cư rải rác, có cụm cách trung tâm xã gần 20 km. Địa hình đồi núi hiểm trở, giao thông cách trở khiến việc triển khai chủ trương, chính sách đến người dân gặp nhiều trở ngại.

Theo ông Chảo Láo Lở, đảng viên Chi bộ thôn Sơn Hà, trước đây muốn làm giấy tờ gì cũng phải xuống xã. Nhiều người trong thôn không biết đi xe máy, nhất là người cao tuổi, nên việc giải quyết thủ tục hành chính rất vất vả.

Những rào cản trong tiếp cận dịch vụ công của người dân thôn Sơn Hà đang từng bước được tháo gỡ nhờ chuyển đổi số. Tháng 11/2025, Sơn Hà được xã Bát Xát chọn thí điểm xây dựng "thôn số", giúp cán bộ thôn, người dân thực hiện thủ tục hành chính ngay tại thôn.

Theo ông Lê Mạnh Hùng, Bí thư chi bộ thôn Sơn Hà, với hệ thống kết nối trực tuyến, các cuộc họp giữa thôn và xã có thể triển khai ngay tại nhà văn hóa. Thông tin, chỉ đạo được truyền tải trực tiếp, kịp thời, giúp nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành, đồng thời giảm đáng kể chi phí và công sức di chuyển của cán bộ cơ sở.

Đặc biệt, mô hình "thôn số' được triển khai tại Sơn Hà đã tạo cơ hội để người dân "chạm" vào cuộc sống số. Người dân có thể tiếp cận các dịch vụ công, tra cứu thông tin chính sách mới mà không cần phụ thuộc vào giấy tờ hay chờ cán bộ thôn thông báo như trước.

Bắt đầu từ Sơn Hà, hiện Bát Xát đã nhân rộng mô hình "thôn số" ở 7/47 thôn của xã. Theo kế hoạch trong năm 2026, xã sẽ triển khai thêm 3 "thôn số".

Trao đổi với Báo điện tử Chính phủ, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Bát Xát cho biết, đây là những thôn "hạt nhân" để xã hoàn thiện chính quyền số, từng bước xây dựng xã hội số.

"Trước mắt, các thôn thí điểm sẽ hỗ trợ những thôn lân cận chưa được số hoá để thuận lợi cho người dân, chính quyền cơ sở trong họp trực tuyến cũng như giải quyết các thủ tục hành chính đơn giản mà không phải lên tận trung tâm xã", ông Hùng nói.

"Thôn số" ở Bát Xát có thể xem là mô hình mang lại hiệu quả rõ nét về quản lý, điều hành ở địa bàn giao thông đi lại khó khăn. Đây là cách làm hay cần được nhân rộng, sau khi tiến hành sơ kết 1 năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, dự kiến được Ban chỉ đạo Trung ương tổ chức trong tháng 6 tới đây. 

Chuyển đổi số bắt đầu tư những "đầu tàu"

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc xây dựng "thôn số" càng có ý nghĩa cấp bách. Ngoài địa bàn rộng, địa hình chia cắt, dân cư sinh sống phân tán thì đường giao thông đến nhiều thôn vẫn chưa được cứng hóa.

Theo báo cáo số 812/BC-BDTTG ngày 31/3/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, sau sắp xếp, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện có 33.764 thôn, trong đó có 13.139 thôn đặc biệt khó khăn. Toàn vùng có 97,5% thôn có đường giao thông được cứng hóa, nhưng vùng trung du và miền núi phía Bắc mới đạt 95,9% (riêng Điện Biên mới đạt 93,8%, Sơn La đạt 82,8%).

Vì vậy, những "thôn số" kéo gần khoảng cách quản trị trong quản lý điều hành của chính quyền cơ sở cần được nhân rộng. Đây cũng là giải pháp để thực hiện mục tiêu "không bỏ ai lại phía sau" trong thụ hưởng thành quả phát triển theo tinh thần Nghị quyết đại hội lần thứ XIV của Đảng.

Nhưng với những thôn đặc biệt khó khăn, chuyển đổi số không đơn thuần chỉ là việc mua sắm, lắp đặt thiết bị, kết nối mạng,.. mà quan trọng hơn là kỹ năng số của người dân. Trong bối cảnh ấy, những "đầu tàu" ở thôn bản thực sự là "cánh tay nối dài" của chính quyền, giúp bà con chạm tay vào công nghệ.

Trở lại xã Bát Xát để thấy rõ hơn điều này. Trao đổi với Báo điện tử Chính phủ, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, cùng với hoạt động hiệu quả của tổ công nghệ số thì vai trò của cán bộ thôn, bản - những "đầu tàu" ở cơ sở là then chốt.

"Mô hình thôn số vận hành nhờ sự hỗ trợ của các Bí thư chi bộ, trưởng thôn, giúp người dân giải quyết các thủ tục hành chính đơn giản theo hình thức online thuận lợi", ông Hùng nói.

Lấy thôn Sơn Hà làm ví dụ, trong điều kiện đời sống của người dân còn nhiều khó khăn, việc tiếp cận công nghệ dường như là một yêu cầu "bất khả thi". Để "kích hoạt thôn số", Bí thư chi bộ Lê Mạnh Hùng, sinh năm 1993 – cử nhân Đại học Xây dựng, đã "đi từng ngõ, gõ từng nhà" hướng dẫn bà con sử dụng các nền tảng số.

Chị Chảo Tả Mẩy, người dân thôn Sơn Hà chia sẻ: Bí thư chi bộ thường xuyên đến tận nhà hướng dẫn bà con thực hiện các thủ tục hành chính trên điện thoại. Khi ở nhà văn hóa thì hướng dẫn trên máy tính, rất tận tình và tâm huyết.

Với những "đầu tàu" như Bí thư chi bộ thôn Sơn Hà, xã Bát Xát đã từng bước "số hóa" công tác chỉ đạo, điều hành. Đến hết tháng 3/2025, toàn xã có 1.018 đảng viên cài đặt Sổ tay đảng viên điện tử; 16 chi, đảng bộ cập nhật tài khoản ngân hàng trên Hệ thống quản trị giải quyết thủ tục hành chính của Đảng…

"Nhờ những con người tận tụy, sâu sát cơ sở, niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo, điều hành của cấp ủy, chính quyền được vun đắp, khối đoàn kết toàn dân thêm bền chặt", Chủ tịch UBND xã Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định.

Cũng cần thấy rằng, dù đã đạt được một số kết quả tích cực nhưng chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn đối mặt nhiều thách thức, từ hạ tầng số, kỹ năng số... Khoảng cách số nếu không được thu hẹp có thể trở thành khoảng cách phát triển mới.

Theo chia sẻ của Chủ tịch UBND xã Bát Xát Nguyễn Mạnh Hùng, toàn xã hiện còn khoảng 10 thôn thuộc vùng "lõm sóng" điện thoại và internet rất yếu như: Trung Hồ, Láo Vàng, Suối Chải…

"Ngoài ra, mỗi thôn số phải đầu tư ban đầu khoảng 70 triệu đồng. Nguồn vốn hiện nay chủ yếu dựa vào nguồn xã hội hoá, người dân đóng góp nên cũng gặp nhiều khó khăn khi nhân rộng", ông Hùng cho biết.

Ngoài ra, nhiều thôn bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện nay vẫn chưa có điện lưới - một thách thức lớn cho chuyển đổi số. Vì vậy, các chương trình, dự án đầu tư, hỗ trợ triển khai ở địa bàn này cần ưu tiên, tích hợp với chuyển đổi số mạnh mẽ hơn.

Công nghệ không thể thay thế hoàn toàn điều kiện địa lý, song có thể giúp giảm đáng kể chi phí quản trị, tiết kiệm thời gian và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ công cho người dân ở những nơi xa trung tâm. Khi người dân ở vùng sâu, vùng xa có thể tiếp cận dịch vụ công thuận lợi hơn; khi chính quyền cơ sở có thể điều hành hiệu quả hơn nhờ dữ liệu số; khi khoảng cách quản trị được rút ngắn bằng công nghệ, đó cũng là lúc chuyển đổi số thực sự phát huy giá trị như một động lực phát triển ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Bài 2: Internet mở lối sinh kế ở vùng cao

Sơn Hào