Ở nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, không ít cán bộ từng ví việc triển khai chính sách dân tộc giống như "đi trong sương mù" do thiếu dữ liệu đồng bộ, thông tin cập nhật chậm, đối tượng biến động liên tục, trong khi địa bàn rộng, dân cư phân tán. Có những hộ đã thoát nghèo nhưng chưa kịp cập nhật, có nơi người dân đủ điều kiện hưởng hỗ trợ nhưng hồ sơ thiếu, sai lệch hoặc nằm rải rác ở nhiều cơ quan khác nhau.

Nhưng với triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dữ liệu đang trở thành "hạ tầng mềm", góp phần tháo gỡ và xóa nhòa những bất cập lâu nay. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà đang từng bước thay đổi cách thực thi chính sách dân tộc.

Dữ liệu còn đứt gãy, chính sách vẫn phải đi bằng đôi chân cán bộ

Tại nhiều địa phương miền núi, công việc quản lý dân cư, hộ nghèo hay đối tượng bảo trợ xã hội, trước đây chủ yếu dựa vào hồ sơ giấy và thống kê thủ công. Để thu thập dữ liệu, cán bộ cơ sở phải đi từng nhà ghi chép, sau đó mang sổ sách về xã đối chiếu.

Mùa mưa lũ, nhiều bản bị chia cắt, việc cập nhật thông tin gần như đình trệ, không ít chính sách vì thế chậm đến với người dân. Ngay cả với những ngày nắng ráo, việc thu thập dữ liệu cũng khó khăn, phải triển khai vào buổi tối, do ban ngày bà con đi nương rẫy.

Minh Khai là xóm đặc biệt khó khăn của xã Tĩnh Túc, tỉnh Cao Bằng, được sáp nhập từ các xóm nhỏ (Khau Khác, Thin Pản và Lũng Roọc của xã Triệu Nguyên, huyện Nguyên Bình cũ). Xóm hiện có 59 hộ dân.

Theo ông Hoàng Văn Vậy, Bí thư chi bộ xóm Minh Khai, sau sáp nhập, diện tích của xóm được mở rộng, nhưng dân cư sinh sống phân tán. Trong đó có một số gia đình sinh sống ở những điểm không có sóng điện thoại, muốn đến nhà thì phải leo đường núi. Ban ngày, bà con thường không ở nhà, không liên lạc để hẹn gặp được nên khi triển khai công việc đột xuất phải đi buổi tối, dù biết việc đi lại không an toàn.

Thực tiễn trên là khó khăn chung của cán bộ cơ sở ở 53 xã khu vực III hiện nay của tỉnh Cao Bằng. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc triển khai các chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh gặp nhiều khó khăn, các chính sách chưa "về đích" mục tiêu một cách trọn vẹn (tính đến 18/5/2026, tỉnh mới giải ngân được 15,2% vốn Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 kéo dài của các năm trước chuyển sang và dự toán giao trong năm 2026).

Hiện nay, tỷ lệ hộ gia đình có kết nối internet băng rộng cáp quang trên địa bàn mới đạt 60,06%; tổng số thuê bao điện thoại thông minh trên tổng số thuê bao di động đạt 85,93%; 69 thôn, xóm còn "lõm sóng" (trong đó có 32 thôn xóm chưa có điện).

Xác định đây là "điểm nghẽn" lớn, tỉnh Cao Bằng đang tập trung cao độ để tăng tốc chuyển đổi số. Trong năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu nâng cấp cáp quang, mạng di động băng thông rộng đến 100% thôn, bản, bảo đảm chất lượng dịch vụ và vùng phủ sóng. 

Không chỉ "đúng đối tượng" mà còn phải "đúng thời điểm"

Không riêng tỉnh Cao Bằng mà đối với nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khoảng cách về địa lý, địa hình đã và đang làm gia tăng khoảng cách giữa mục tiêu đề ra trong chính sách với thực tiễn triển khai. Không ít chính sách dù được bố trí đủ nguồn lực thực hiện nhưng dữ liệu không đầy đủ, không kịp thời dẫn đến "độ trễ" trong thực hiện.

Đặc biệt, một trong những hạn chế lớn trong thực hiện chính sách dân tộc trước đây là sai số trong quá trình thu thập thông tin. Một khi các ứng dụng chuyển đổi số chưa đồng bộ, hoặc thiếu thì việc điều chỉnh dữ liệu sẽ mất nhiều thời gian, làm chậm tiến độ triển khai chính sách, thậm chí nếu không điều chỉnh kịp thời sẽ không đúng đối tượng thụ hưởng.

Thực tế cho thấy, khoảng cách dữ liệu chính là khoảng cách hiệu quả chính sách. Đơn cử ở xã Sơn Mai (Quảng Ngãi), để triển khai các chính sách năm 2026 và cả giai đoạn 2026 – 2030, tháng 9/2025, địa phương đã triển khai rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều. Kết quả rà soát được gửi về Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trong tháng 11/2025.

Tuy nhiên, tại Công văn số 6816/SNNMT-PTNT ngày 24/11/2025 gửi UBND xã Sơn Mai, Sở Nông nghiệp và Môi trường nhận định, số liệu giữa các phụ lục đính kèm của xã chưa khớp với nhau, chưa đầy đủ số liệu, số liệu hộ nghèo, hộ cận nghèo đầu kỳ chưa đúng với kết quả phê duyệt hộ nghèo, hộ cận nghèo cuối năm 2024; đề nghị xã kiểm tra lại kết quả rà soát.

Còn tại xã Khánh Cường cũng thuộc tỉnh Quảng Ngãi, kết quả rà soát hộ nghèo năm 2025 cũng có sai số. Sau khi có ý kiến của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, xã đã phải tiến hành điều tra lại, thu thập lại toàn bộ thông tin hộ và các thành viên hộ; các thôn đã bổ sung lại biên bản họp thôn có thể hiện kết quả biểu quyết của các thành viên tham dự đối với kết quả phân loại hộ…

Những sai số tưởng như nhỏ trong từng biểu mẫu, từng con số thống kê lại có thể kéo theo hệ lụy lớn trong thực thi chính sách. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ bảo đảm chính sách "đúng đối tượng", mà còn phải "đúng thời điểm" – khi dữ liệu được cập nhật kịp thời, đồng bộ và chính xác đến tận từng hộ dân, từng bản làng.

Tại buổi gặp mặt các đại biểu Quốc hội khóa XVI là người dân tộc thiểu số chiều tối ngày 20/4/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, dù chính sách dân tộc tiếp tục hoàn thiện, đời sống từng bước cải thiện, nhưng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn là khu vực còn nhiều khó khăn nhất cả nước. Khoảng cách phát triển còn lớn, thu nhập thấp, sinh kế chưa bền vững, chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế, việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu ở nhiều nơi còn bất cập.

Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, cần có cách tiếp cận mang tính chiến lược, đồng bộ và thực chất hơn đối với công tác dân tộc và chính sách dân tộc. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, cần quan tâm đồng bộ các lĩnh vực phát triển của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, từ hạ tầng, sinh kế, y tế, văn hóa đến chuyển đổi số.

Quán triệt tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã và đang tập trung thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Vấn đề then chốt hiện nay là phải tháo gỡ những "barie" cản trở quá trình chuyển đổi số của ngành.

Theo Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung, Bộ đang tập trung ban hành danh mục dữ liệu, xây dựng cơ chế, chính sách còn thiếu; triển khai các giải pháp bảo đảm an toàn thông tin; đánh giá và nâng cấp các hệ thống thông tin trọng yếu; xây dựng đội ngũ nhân lực đủ năng lực dẫn dắt chuyển đổi số; hoàn thiện và đưa vào khai thác các cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo kế hoạch. Trong đó, Bộ đang khẩn trương xây dựng Cơ sở dữ liệu về Dân tộc và Đề án nâng cao năng lực số cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phấn đấu hoàn thành trước ngày 31/12/2026.

Trước mắt, Bộ tập trung kiện toàn Ban Chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ theo hướng thống nhất đầu mối điều phối, phân công rõ trách nhiệm và gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, tập trung hoàn thiện thể chế, phân cấp, phân quyền trong triển khai nhiệm vụ công nghệ thông tin và chuyển đổi số nhằm rút ngắn quy trình, giảm tầng nấc trung gian; khẩn trương hoàn thiện cơ chế quản lý, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu dùng chung để bảo đảm kết nối, liên thông hệ thống.

Đây là những nền tảng quan trọng để thu hẹp khoảng cách số, nâng cao hiệu quả quản trị và tạo động lực phát triển bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong giai đoạn mới.

Sơn Hào