Bài 4: 'Nghiện' phim ngắn AI và hệ lụy với sức khỏe

(Chinhphu.vn) - BSCKII. Đào Văn Quân, Bác sĩ Khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Phennikaa, chia sẻ về những ảnh hưởng của việc “nghiện” phim ngắn AI đến sức khỏe người xem, đưa ra những lời khuyên hữu ích để phòng ngừa bảo đảm sức khỏe tâm lý.

Tiếp xúc quá nhiều phim ngắn AI với nội dung không đúng chuẩn mực, đạo đức xã hội dễ tác động và làm biến đổi nhân cách của trẻ

Việc xem liên tục các phim ngắn AI, video có tiết tấu nhanh, nội dung kích thích mạnh có thể ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên, thưa bác sĩ?

BSCKII. Đào Văn Quân: Với phim ngắn AI, điều chúng ta quan tâm không chỉ là thời lượng sử dụng mà còn là nội dung bên trong của video như: Thời gian của một video ngắn, thay đổi video liên tục, nhiều nội dung khác nhau thường xuất hiện với tiết tấu nhanh và các thuật toán liên tục đề xuất các nội dung mới. Khi xem liên tục sẽ ảnh hưởng tới nhiều mặt hoạt động tâm thần. 

Về độ tập trung chú ý, tiếp xúc với quá nhiều video ngắn liên tục làm cho người xem luôn trong trạng thái thay đổi thông tin, tiếp nhận thông tin quá nhanh dẫn đến hình thành thói quen cho bộ não. Từ đó người xem (đặc biệt trẻ em) sẽ khó thích nghi với những hoạt động đòi hỏi độ tập trung chú ý cao, khó tham gia các hoạt động tập trung lâu và làm giảm khả năng tập trung chú ý.

Đối với cảm giác thỏa mãn và hạnh phúc: Khi xem thường sẽ tạo ra kỳ vọng tìm được sự thỏa mãn và hạnh phúc ngay sau đó. Về sau mỗi khi xem video ngắn AI, trẻ luôn mong muốn có được cảm giác đó ngay lập tức, về lâu dài sẽ khó kiểm soát được cảm giác như vậy. 

Đối với tư duy, những video ngắn và nội dung kích thích mạnh sẽ hình thành lối tư duy nhanh dồn dập nhưng nội dung thường không sâu sắc, kết hợp với các kích thích mạnh khiến trẻ dễ hình thành lối tư duy đó. Tư duy này sẽ tác động đến cảm xúc và hành vi của trẻ.

Đối với trí nhớ và việc học tập, việc xem các video ngắn có tính chất kích thích mạnh sẽ làm cho trẻ luôn trong trạng thái chuyển đổi liên tục từ kích thích này sang kích thích khác, làm tăng sự phân tán tư duy của trẻ. Trẻ không tập trung chú ý được đủ lâu và sâu dẫn đến quá trình mã hóa và lưu trữ thông tin kém, từ đó làm giảm trí nhớ và học tập sa sút.

Khi trẻ xem phim ngắn AI quá mức, cảm xúc thèm muốn được thỏa mãn sự hiếu kỳ cũng như các kích thích mạnh sẽ xuất hiện liên tục trong đầu trẻ. Từ đó mỗi khi trẻ bị dừng thiết bị hoặc giảm hứng thú thì cảm xúc sẽ bị dao động mạnh, dễ bồn chồn cáu gắt và bùng nổ.

Giấc ngủ giảm sút: Khi trẻ xem và sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều (đặc biệt buổi tối trước khi ngủ) sẽ làm thay đổi thời gian ngủ, trẻ thường ngủ muộn hơn và ngủ ngày nhiều hơn. Từ đó phá vỡ nhịp sinh học, phá vỡ nhịp thức-ngủ ngày-đêm.

Theo bác sĩ, hiện tượng "não bỏng ngô" đang được nhắc đến nhiều trong môi trường số. Dưới góc độ y khoa, hiện tượng này có cơ sở khoa học như thế nào và có liên quan gì đến tình trạng nghiện video ngắn, mất kiểm soát hành vi?

BSCKII. Đào Văn Quân: "Não bỏng ngô" là một thuật ngữ mang tính truyền thông, không phải là 1 chẩn đoán Y khoa chính thức trong ICD.

Khi xem nhiều video ngắn với nội dung kích thích mạnh trong khoảng thời gian dài sẽ gây cho người xem trạng thái tâm lý luôn mong muốn đạt được cảm giác thỏa mãn và hưng phấn khi xem, từ đó người xem luôn trong trạng thái tâm trí chuyển động liên tục từ kích thích này sang kích thích khác khiến não bộ tiết nhiều Dopamine gây cảm giác hưng phấn, sau thời gian dài sử dụng sẽ hình thành thói quen, khiến người xem luôn cảm thấy khó ngồi yên với một hoạt động đơn điệu. 

Về mặt khoa học, khi trẻ xem nhiều video ngắn với nội dung kích thích trong một thời gian dài sẽ hình thành cơ chế: Kích thích nhanh => phần thưởng nhanh => lặp lại hành vi => hình thành thói quen. Từ đó luôn tạo cảm giác muốn tìm kiếm "phần thưởng" cho người xem, luôn tìm kiếm nội dung thú vị. Cơ chế này sẽ củng cố hành vi sử dụng lặp lại.

Các phim ngắn AI khai thác nội dung bạo lực, báo thù, lệch chuẩn đạo đức có thể tác động ra sao đến tâm lý, nhận thức và hành vi của trẻ em, thanh thiếu niên, thưa bác sĩ?

BSCKII. Đào Văn Quân: Việc các bạn trẻ xem nhiều phim ngắn AI với nội dung bạo lực, báo thù, lệch chuẩn đạo đức sẽ ảnh hưởng rất lớn đến quá trình phát triển sức khỏe tâm thần, đặc biệt yếu tố nhân cách.

Theo đó, khi trẻ tiếp xúc quá nhiều phim ngắn AI với các nội dung không đúng với chuẩn mực và đạo đức xã hội thì nhân cách của trẻ rất dễ bị tác động và biến đổi.

Về cảm giác, các hành vi bạo lực, các phim ngắn lệch chuẩn đạo đức sẽ làm trẻ giảm nhạy cảm với các yếu tố đó, từ đó trẻ coi những điều lệch chuẩn trên phim ngắn/video là bình thường và dần trở thành xu thế trẻ học theo.

Đối với hành vi, trẻ chưa có nhận thức đúng đắn những nội dung phim, bên cạnh đó là tâm lý tò mò muốn trải nghiệm khiến trẻ thường bắt chước các cách giải quyết trên phim và coi đó là niềm vui và cảm giác chiến thắng.

Về mặt cảm xúc, nội dung bạo lực, trả thù, lệch chuẩn đạo đức trên phim ngắn AI luôn kích thích cảm xúc của người xem, đặc biệt những trẻ muốn thể hiện, muốn khẳng định mình. Từ đó cảm xúc dễ bùng nổ và chi phối nhận thức hành vi của trẻ.

Nên giúp trẻ có cách tiếp cận an toàn hơn với "thời đại số" thay vì cấm

Làm thế nào để nhận biết trẻ đang sử dụng mạng xã hội, xem phim ngắn hoặc chơi game quá mức, có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và cần được can thiệp chuyên môn, thưa bác sĩ?

BSCKII. Đào Văn Quân: Khi trẻ sử dụng mạng xã hội/game/video quá mức sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe tâm thần, chất lượng cuộc sống và học tập. Có một số dấu hiệu cảnh báo thường gặp:

Trong sinh hoạt hằng ngày, trẻ đòi hỏi và xem liên tục, thức khuya để xem/chơi game. Trẻ sẽ bị rối loạn nhịp thức-ngủ, nhịp sinh học; ăn uống thất thường; thường tập trung vào xem/chơi game không vận động và ít giao tiếp. 

Về mặt cảm xúc, trẻ sẽ nổi cáu, bùng nổ khi không được sử dụng thiết bị, cảm giác bồn chồn, bứt rứt khi không sử dụng. Mặt khác, trẻ dễ kích động, cảm xúc thay đổi thất thường; giảm hứng thú với các hoạt động khác ngoài thiết bị điện tử. 

Trẻ sẽ giảm khả năng tập trung và chú ý tới các hoạt động khác mà chỉ tập trung vào mạng xã hội/game. Từ giảm khả năng ghi nhận và lưu trữ thông tin sẽ dẫn đến giảm trí nhớ.

Khi trẻ bị lôi cuốn bởi phim ngắn AI sẽ dẫn đến kết quả học tập giảm sút; bỏ bê bài tập, không còn hứng thú học tập khi không có thiết bị điện tử và không duy trì được độ tập trung chú ý để học tập.

Nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện nghiêm trọng, cần đưa trẻ đến khám chuyên khoa tâm thần để được tư vấn và điều trị (nếu có) như: Thu mình khép kín, ngại giao tiếp, ngại tiếp xúc, học tập giảm sút kéo dài, cảm xúc và hành vi dao động mạnh, tự gây tổn thương, ý tưởng và hành vi tự sát; hành vi nguy hiểm cho bản thân và mọi người xung quanh.

Gia đình, nhà trường và cơ quan thông tin truyền thông cần làm gì để giúp giới trẻ sử dụng mạng xã hội lành mạnh, phòng ngừa nguy cơ lệ thuộc vào nội dung số và bảo vệ sức khỏe tâm thần, thưa bác sĩ?

BSCKII. Đào Văn Quân: Trong giai đoạn số hóa toàn cầu chúng ta cần đánh giá đa chiều về công nghệ số, thay vì "Cấm công nghệ" thì chúng ta nên giúp trẻ có cách tiếp cận an toàn hơn với "thời đại số". Cụ thể đối với gia đình, cần thiết lập thời khóa biểu sử dụng thiết bị cho phù hợp; có công cụ kiểm soát nội dung phù hợp lứa tuổi; hướng dẫn trẻ cách tiếp cận nội dung lành mạnh; giúp trẻ nhận biết các video nội dung không phù hợp với trẻ tạo các hoạt động thay thế như thể thao, nghệ thuật hoặc các hoạt động tập thể khác. Đặc biệt, người lớn cần gương mẫu để trẻ học tập.

Về phía nhà trường, cần hướng đến giáo dục năng lực số và sức khỏe tâm thần số cùng các chương trình giáo dục kỹ năng sử dụng. Đồng thời nhà trường cần nhận diện nội dung độc hại; nhận diện thao túng thuật toán; có kỹ năng đánh giá và kiểm chứng thông tin; điều chỉnh và cân bằng cảm xúc, kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp vấn đề. 

Đối với công tác truyền thông và an ninh, kiểm duyệt nội dung an toàn cần hạn chế giật tít kích thích; kiểm soát video độc hại với những nội dung lệch chuẩn; tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe tinh thần; giáo dục cho trẻ hiểu tác động của việc xem và sử dụng quá mức đồng thời cung cấp hướng dẫn cho nhà trường và gia đình nhận biết và kiểm soát nguy cơ. 

Hiền Minh (thực hiện)