Bài 1: Phim ngắn AI: Tạo bước chuyển nhưng cũng nhiều thách thức và hệ lụy?

(Chinhphu.vn) - Phim ngắn có sử dụng AI (phim ngắn AI) một mặt tạo bước chuyển lớn cho công nghiệp văn hóa, song mặt khác cũng làm gia tăng nguy cơ khó kiểm soát về mặt nội dung, xuất hiện nhiều sản phẩm dễ dãi, lệch lạc về văn hóa, tác động trực tiếp đến thị hiếu khán giả, đặc biệt là giới trẻ. Qua thực tế đó, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải siết chặt quản lý và tăng cường bảo vệ nhóm khán giả này.

Không phải ngẫu nhiên mà mới đây Cục Điện ảnh (Bộ VHTT&DL) ban hành Công văn số 1919/ĐA-VP ngày 25/9/2026 về việc chấp hành quy định phổ biến phim trên không gian mạng. Thời gian gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và các dịch vụ nội dung trực tuyến, hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng ngày càng đa dạng về phương thức và gia tăng về số lượng. Trong đó, nhiều sản phẩm giới thiệu dưới tên gọi "phim ngắn" được cung cấp tới người xem thông qua các nền tảng, ứng dụng và dịch vụ cung cấp nội dung trực tuyến.

Chỉ từ một vài câu lệnh, người dùng có thể nhanh chóng tạo nhân vật, hình ảnh, giọng nói, âm thanh và dựng thành một sản phẩm hoàn chỉnh với thời gian nhanh chóng. Khi chi phí và thời gian sản xuất giảm mạnh, phim ngắn AI không chỉ mở rộng cơ hội sáng tạo mà còn thúc đẩy một dòng nội dung được sản xuất với quy mô và tốc độ chưa từng có.

Tuy nhiên, phim ngắn AI cũng làm gia tăng nguy cơ khó kiểm soát về mặt nội dung, xuất hiện nhiều sản phẩm dễ dãi, lệch lạc về văn hóa, tác động trực tiếp đến thị hiếu khán giả, đặc biệt là giới trẻ. Qua thực tế đó, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải siết chặt quản lý và tăng cường bảo vệ nhóm khán giả này.

AI làm thay đổi cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận điện ảnh

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ về vấn đề này, Nhà phê bình điện ảnh, Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới Điện ảnh Hoàng Anh Tuấn cho biết, sự xuất hiện ngày càng nhiều của phim ngắn AI là một bước ngoặt với điện ảnh, chứ không chỉ là một trào lưu công nghệ theo "trend". Nó thực sự tạo ảnh hưởng và thách thức không chỉ với người làm nghề, sự tiếp nhận của khán giả mà cả về cơ chế luật buộc phải thích ứng. Phim ngắn AI là biểu hiện ban đầu của một thay đổi lớn: Quyền sản xuất hình ảnh đang được mở rộng từ các nhà làm phim chuyên nghiệp sang gần như bất kỳ ai có công cụ và ý tưởng, đặc biệt là những người trẻ mới vào nghề.

Trước đây, để làm một bộ phim tương đối hoàn chỉnh, người trẻ cần có máy quay, diễn viên, bối cảnh, thiết bị âm thanh, kỹ thuật hậu kỳ và một ê-kíp. Với AI, một cá nhân có thể thực hiện được rất nhiều công đoạn mà trước đây cần cả một đoàn phim. Điều này mở ra cơ hội sáng tạo rất lớn, đặc biệt với phim ngắn, hoạt hình và điện ảnh thử nghiệm.

Ông Hoàng Anh Tuấn cũng phân tích những mặt trái của vấn đề này là tình trạng mất việc làm của một số nghành nghề truyền thống tham gia vào công đoạn làm phim như dựng phim, viết kịch bản, làm nhạc... cũng như việc nguồn cung nội dung tăng nhanh hơn rất nhiều so với khả năng tiếp nhận, tuyển chọn của bộ phận thẩm định, kiểm duyệt cũng như công chúng.

Thách thức thứ hai là sự thay đổi của chuỗi giá trị điện ảnh. Theo ông Hoàng Anh Tuấn, trước đây, nhà sản xuất, đạo diễn, diễn viên, nhà phát hành, rạp chiếu và báo chí phê bình đều có vị trí tương đối rõ. Hiện nay một người sáng tạo có thể bỏ qua nhiều khâu trung gian, đưa tác phẩm thẳng đến khán giả thông qua nền tảng số. Điều này rất tốt cho sự sáng tạo, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm khi một sản phẩm có hàng triệu lượt xem nhưng chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về phân loại, quyền tác giả, quyền hình ảnh hay nội dung? Đó chính là lý do Công văn số 1919/ĐA-VP của Cục Điện ảnh vừa ban hành cần được nhìn như một động thái điều chỉnh hệ sinh thái phổ biến phim trên không gian mạng, chứ không nên hiểu đơn giản là sự chống lại phim AI.

"AI sẽ không thể thay thế hoàn toàn điện ảnh nhưng AI sẽ làm thay đổi cách điện ảnh được sản xuất, phân phối và tiếp nhận. Và nền điện ảnh nào thích ứng tốt với sự thay đổi đó sẽ có lợi thế", ông Tuấn nhận định.

Ngành điện ảnh cần quan tâm tới "văn hóa thuật toán" không kém "công nghệ AI"

Phim ngắn AI đang đặt ra "bài toán" không chỉ về công nghệ mà còn về văn hóa, những câu chuyện báo thù, tình tiết cực đoan, hành vi lệch chuẩn đạo đức hay hình ảnh cổ súy bạo lực… có nguy cơ trở thành những "công thức" thu hút sự chú ý hay không? Ông Hoàng Anh Tuấn cho rằng, sự bùng nổ của phim ngắn AI dạo gần đây tạo thành cơn sốt cũng như Công văn số 1919/ĐA-VP của Cục Điện ảnh vừa ban hành chính là điểm khởi đầu cho nỗi lo đó.

"Chúng ta cần thích ứng với AI trong đó có cả Luật. Chúng ta không nên cấm đoán mọi câu chuyện về mặt tối của con người. Điện ảnh vốn có quyền nói về những điều đen tối. Nhưng phải phân biệt rất rõ giữa phản ánh cái xấu và cổ súy cái xấu, mô tả bạo lực và biến bạo lực thành thứ để giải trí, kích thích. Đó là ranh giới rất quan trọng", ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông Hoàng Anh Tuấn, việc phim AI phát hành trên không gian mạng, với lượng view làm mục tiêu kích cầu và thuật toán của nền tảng phát hành "cổ súy", nếu không có sự điều chỉnh của Luật, việc lan tràn những điều lo ngại trên chắc chắn xảy ra. Ngành điện ảnh cần quan tâm tới "văn hóa thuật toán" không kém "công nghệ AI" bởi không phải AI làm cho con người thích bạo lực hơn; nguy cơ là thuật toán có thể giúp những nội dung kích thích bản năng được sản xuất và nhân bản với tốc độ quá lớn.

Trao đổi về việc phim ngắn AI thay đổi xu hướng xem phim, thay đổi xu hướng làm phim, và điều này có ảnh hưởng như thế nào đối với thế hệ trẻ đang chuẩn bị hành trang bước vào ngành điện ảnh, ông Hoàng Anh Tuấn cho rằng, thay đổi lớn đó cũng là "Cơ hội", nơi những người trẻ, những người mới bước chân vào làm phim có thể bỏ qua mọi rào cản của một quy trình làm phim căn bản như máy quay, ê-kíp, diễn viên, trường quay, hậu kỳ… để kể câu chyện của mình bằng ngôn ngữ điện ảnh. Một "tay mơ" cũng có thể nhanh chóng thử nghiệm nhiều cách kể chuyện, thiết kế nhân vật, bối cảnh, ngôn ngữ hình ảnh để đạt được sự hoàn hảo nhất trong suy nghĩ của mình. AI có thể biến một ý tưởng trong đầu thành hình ảnh để người trẻ học bằng chính quá trình "thử và sai".

Tuy nhiên theo ông Hoàng Anh Tuấn, dù AI có phát triển đến đâu, chúng ta thuộc công cụ như thế nào thì nó cũng chỉ là chuỗi câu lệnh, là cánh tay, đôi chân nối dài chứ không thay thế được tư duy đến từ trong não bộ. Một câu chuyện hay được kể không phải ở sự hoàn hảo ở vẻ bề ngoài mà là sự thuyết phục từ năng lực kể chuyện của người làm phim. Ngoài năng khiếu, thì năng lực đó đến từ trải nghiệm sống, khả năng quan sát con người, vốn văn hóa, tư duy nghệ thuật điện ảnh và quan trọng nhất là cá tính của nhà làm phim. Nếu không trau dồi thì một lúc nào đó, bạn chỉ là công cụ của AI chứ không phải người làm chủ nó. Nếu ai cũng có thể dùng AI, thì điều gì trong bộ phim là của riêng nhà sản xuất? Đó là điều mà khán giả hay người thẩm định đều muốn hỏi.

Cần phát triển hệ thống khai báo và minh bạch việc sử dụng AI

Một vấn đề nữa đáng lưu ý khi phim ngắn AI xuất hiện ngày càng nhiều là nhiều vấn đề bản quyền trong điện ảnh thường chỉ được rà soát khi phim đã hoàn thiện hoặc bước vào giai đoạn phát hành. Tuy nhiên, cách tiếp cận này liệu có còn phù hợp trong bối cảnh công nghệ số và AI hay không?

Trả lời cho câu hỏi này, ông Hoàng Anh Tuấn thừa nhận đang làm khó những cơ quan quản lý và các thiết chế điện ảnh bởi sự bùng nổ quá nhanh của phim AI trên nền tảng mạng xã hội cũng như vấn đề bản quyền của chúng ta hiện vẫn chưa có thiết chế hoàn chỉnh. Sự phát triển quá nhanh của AI trong việc lấy các dữ liệu, về phát hành một bộ phim khiến việc kiểm soát, quy trách nhiệm, phạt đơn vị sản xuất phát hành trở nên khó khăn khi truy vết. Điều cần làm hiện nay là xây dựng một "luật chơi" đủ rõ, đủ kỹ để công nghệ phát triển nhưng không được đứng trên pháp luật, đạo đức và trách nhiệm sáng tạo.

Ông Hoàng Anh Tuấn đặc biệt cho rằng cần phát triển hệ thống khai báo và minh bạch việc sử dụng AI. Người làm phim phải chịu trách nhiệm về nguồn nguyên liệu mình đưa vào hệ thống AI và những gì AI tạo ra. Đặc biệt phải có sự đồng ý khi sử dụng khuôn mặt, giọng nói hoặc đặc điểm nhận diện của người thật. Bên cạnh đó phải có cơ chế kiểm soát của đơn vị phổ biến và nền tảng: Nền tảng cần có cơ chế khai báo, gắn nhãn, phát hiện nội dung có dấu hiệu deepfake, tiếp nhận khiếu nại bản quyền và nhanh chóng hạn chế hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm khi có căn cứ.

"Sự phát triển mạnh của phim AI, đặc biệt là phim ngắn AI buộc chúng ta phải thay đổi ở mọi mắt xích trong đó có kiểm quyệt, xử phạt... Nhưng thay đổi thế nào thì điều chúng ta cần xây dựng không phải là một hàng rào ngăn AI bước vào điện ảnh, mà là một hệ sinh thái trong đó công nghệ được tự do sáng tạo nhưng con người vẫn phải chịu trách nhiệm về câu chuyện, bản quyền, đạo đức và những gì mình đưa đến công chúng", ông Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh.

Diệp Anh