BÀI 3: Sinh kế từ lợi thế, sức mạnh từ cộng đồng

Khi sinh kế được xây dựng từ điều kiện tự nhiên, văn hóa và lợi thế của từng cộng đồng, việc làm còn góp phần giảm áp lực lên tài nguyên, gìn giữ bản sắc và tạo thêm điểm tựa bảo vệ biên cương tổ quốc.

Thông báo số 123-TB/VPTW ngày 16/7/2026 về kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Bộ Nội vụ ngày 8/7/2026 đặt vấn đề phát triển việc làm vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường, giữ rừng, giữ đất, giữ nguồn nước, giữ biên cương.

Mục tiêu là tạo việc làm phù hợp với điều kiện tự nhiên, trình độ văn hóa, tập quán sản xuất, giúp đồng bào ổn định đời sống, giảm nghèo bền vững, tự tin hội nhập, đóng góp vào phát triển chung của đất nước.

Ở vùng đồng bào DTTS và miền núi, đất, rừng và nguồn nước vừa là tư liệu sản xuất, vừa là nền tảng của đời sống cộng đồng. Với sinh kế chủ yếu trong lĩnh vực nông lâm nghiệp, canh tác theo truyền thống, việc làm hiện có của đại đa số đồng bào DTTS đang tạo áp lực lên những nguồn lực này.

Đơn cử tại Tây Nguyên, thống kê của Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, toàn vùng có khoảng 735.300 ha cây trồng (cà phê, hồ tiêu, sầu riêng,…) nằm ngoài phạm vi cấp nước của các công trình thủy lợi. Tỷ lệ diện tích chủ động được nguồn nước chỉ khoảng 17-19%, phần diện tích còn lại chủ yếu khai thác nước từ sông, suối, ao hồ và nước dưới đất.

Tình trạng đào và khoan giếng tràn lan đang làm Cục Quản lý tài nguyên nước lo ngại về nguy cơ suy kiệt nguồn nước nghiêm trọng. Đơn vị này vừa có báo cáo gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong đó nhận định thiếu hụt nguồn nước có thể ảnh hưởng 80-85% diện tích đất nông nghiệp trồng cây lâu năm nằm ngoài phạm vi công trình thủy lợi tại Tây Nguyên trong mùa khô năm 2026-2027.

Cùng với đó là tình trạng phá rừng để làm nương rẫy. Theo báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong 9 tháng năm 2026, diện tích rừng bị thiệt hại là 1.146,9 ha (tăng 14,9% so với cùng kỳ năm trước), nguyên nhân do cháy rừng thì một phần lớn diện tích bị phá để lấy đất sản xuất.

Trên thực tế, nguồn nước phải đủ để phục vụ đời sống và sản xuất, một cánh rừng không chỉ ở lượng gỗ có thể khai thác, mà còn ở khả năng tạo ra dược liệu, lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ môi trường rừng, du lịch sinh thái và những giá trị khác. Vì vậy, sinh kế bền vững vì thế không phải khai thác được nhiều hơn từ tài nguyên, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một nguồn tài nguyên, đồng thời giữ được khả năng tái tạo.

Định hướng này đã và đang hiện hữu trong một số mô hình sản xuất nông lâm nghiệp kết hợp ở vùng đồng bào DTTS và miền núi. Đơn cử tại xã Mường Chanh (Sơn La), một Hợp tác xã chuyên trồng cà phê tại địa phương thay vì độc canh cây cà phê, đã trồng xen mận hậu, mắc ca và cây dược liệu.

Bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc Hợp tác xã, cho biết mô hình này giúp tăng độ phì nhiêu của đất, che bóng cho cây cà phê, hạn chế sương muối. Hiệu quả kinh tế cũng rất khả quan khi việc kết hợp giúp mỗi hộ thành viên Hợp tác xã đạt thu nhập ổn định từ 200-250 triệu đồng/năm.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu mới đối với đào tạo nghề ở vùng đồng bào DTTS và miền núi. Lao động không chỉ cần kỹ năng tạo ra sản phẩm, mà cần cả kiến thức về bảo vệ đất, nước, rừng và môi trường.

Tri thức mới cần được kết hợp với kinh nghiệm sản xuất của cộng đồng để vừa nâng giá trị sản phẩm, vừa giảm sức ép lên tài nguyên. Khi bảo vệ tài nguyên trở thành một phần của giá trị kinh tế, giữ rừng, giữ đất, giữ nguồn nước không còn chỉ là yêu cầu quản lý, mà trở thành một phần của sinh kế.

Nếu tài nguyên tự nhiên là một nguồn lực vật chất, thì văn hóa chính là nguồn lực đặc biệt của cộng đồng. Bản sức văn hóa truyền thống được truyền qua nhiều thế hệ đều chứa đựng những giá trị riêng, có thể khai thác để tạo việc làm, thu nhập cho đồng bào DTTS.

Vấn đề là làm thế nào để những giá trị ấy tạo ra sinh kế mà không bị biến dạng hoặc mai một. Đây cũng là lưu ý đặc biệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi yêu cầu phát triển việc làm vùng đồng bào dân DTTS và miền núi phải gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa.

Trao đổi với Báo điện tử Chính phủ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng chúng ta đang chuyển từ cách nhìn văn hóa chủ yếu như một lĩnh vực cần được bảo tồn sang cách nhìn như một nguồn lực trực tiếp kiến tạo chất lượng phát triển. Đây là một chuyển dịch rất ý nghĩa bởi một đất nước có thể tăng trưởng nhanh về kinh tế, nhưng muốn phát triển bền vững thì phải có nền tảng giá trị.

"Vì vậy, đầu tư cho văn hóa không chỉ là đầu tư cho các thiết chế hay hoạt động nghệ thuật. Sâu xa hơn đó là đầu tư cho con người, cho chất lượng xã hội và cho năng lực cạnh tranh dài hạn của đất nước", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Đây là nội dung cần được thẩm thấu trong quá trình thiết kế, thực thi chương trình đào tạo nghề, tạo việc làm cho đồng bào DTTS.

Theo cách tiếp cận này, văn hóa không đứng bên ngoài phát triển kinh tế, bởi bản sắc là một lợi thế khác biệt, còn sinh kế trở thành một cách để bản sắc được trao truyền qua các thế hệ.

Ở vùng biên giới, việc làm và thu nhập ổn định còn mang một ý nghĩa rộng hơn. Một người dân có đất sản xuất, có việc làm, có thu nhập và có điều kiện ổn định cuộc sống sẽ có thêm lý do để gắn bó với quê hương, cộng đồng và địa bàn biên giới.

Gia đình ông Lò Văn Oai, dân tộc Thái, là một hộ khá giàu ở bản Hoong Lếch Cang thuộc xã biên giới Thanh Nưa, tỉnh Điện Biên. Sau bao năm vất vả, gia đình ông hiện sở hữu trang trại tổng hợp có doanh thu trên 900 triệu đồng/năm, lợi nhuận sau khi trừ chi phí từ 250 - 300 triệu đồng/năm, đồng thời giải quyết việc làm cho 4 lao động địa phương.

Theo ông Oai, trước đây, vợ chồng ông chỉ biết bám cây lúa, ngô, sắn để phát triển kinh tế. Được sự hỗ trợ của Nhà nước, tiếp cận vốn vay ưu đãi, ông không ngừng nỗ lực, thay đổi nếp nghĩ, cách làm, vươn lên làm giàu ngay trên chính quê hương mình, trở thành một phần của cộng đồng nơi mảnh đất vùng phên dậu.

Tạo việc làm, thu nhập ổn định cho đồng bào DTTS là cách để thiết lập thêm "lá chắn" nơi biên cương. Thực tế cũng chỉ rõ, với nhiều địa bàn biên giới, thị trường lao động hạn chế, nếu thiếu sinh kế, một bộ phận lao động sẽ rời địa phương tìm việc.

Một sinh kế ổn định không thay thế nhiệm vụ bảo vệ biên giới, nhưng có thể tạo thêm một điểm tựa xã hội cho nhiệm vụ ấy. Khi người dân có việc làm, có thu nhập và có niềm tin vào tương lai trên chính quê hương mình, cộng đồng có thêm điều kiện ổn định dân cư, giữ gìn an ninh trật tự và tham gia bảo vệ địa bàn.

Xâu chuỗi vấn đề có thể thấy, việc làm ở vùng đồng bào DTTS không thể được nhìn như một bài toán riêng của thị trường lao động, mà phải đặt trong tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của từng cộng đồng và của cả đất nước.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Thông báo số 123-TB/VPTW vì thế đặt sinh kế vùng đồng bào DTTS trong một không gian rộng hơn khi tạo việc làm được đặt trong tổng thể giữ đất, giữ rừng, giữ nguồn nước, gìn giữ bản sắc và giữ ổn định địa bàn biên giới.

Tinh thần ấy đã được cụ thể hóa trong Kế hoạch triển khai thực hiện Thông báo 123-TB/VPTW được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1538/QĐ-TTg ngày 12/8/2026. Đây không chỉ là yêu cầu về tạo thêm việc làm, mà còn đặt ra yêu cầu tạo đúng việc, đúng nơi, đúng lợi thế và tạo được giá trị lâu dài cho người lao động và cộng đồng.

Khi sinh kế được đặt trên nền tảng của điều kiện tự nhiên và văn hóa, mỗi việc làm có thể tạo ra những giá trị vượt ra ngoài phạm vi một hộ gia đình: một cánh rừng được giữ lại, một nghề truyền thống được tiếp nối, một vùng biên có thêm người dân gắn bó với địa bàn, một cộng đồng có thêm năng lực tự tổ chức sản xuất và vươn lên.

Đó chính là điểm chuyển từ hỗ trợ sinh kế sang khơi dậy nội lực cho người dân vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Sơn Hào