Những thay đổi đang diễn ra ở nhiều làng nghề

Hiện nay, nhiều nghề thủ công truyền thống đang gặp khó khăn do sự chuyển dịch lao động, thay đổi trong thói quen tiêu dùng và sức ép cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp. Một số làng nghề mất dần lực lượng lao động trẻ, trong khi yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng và nguồn nguyên liệu ngày càng cao. Sự phát triển nhanh của đô thị hóa và xu hướng nghề mới cũng tác động đến việc duy trì hoạt động nghề ở nhiều địa phương.

Trong bối cảnh đó, việc giữ được nghề không chỉ phụ thuộc vào truyền thống mà còn liên quan đến khả năng tổ chức sản xuất phù hợp, duy trì được lực lượng thợ lành nghề và đáp ứng những điều chỉnh cần thiết theo nhu cầu thị trường. Nhiều làng nghề đã phải thu hẹp hoặc chuyển đổi hoạt động để phù hợp với điều kiện mới.

Nhịp nghề vẫn được duy trì ở Sơn Đồng

Tại Sơn Đồng, làng nghề nổi tiếng với nghề tạc tượng và làm đồ thờ truyền thống, hình thành từ lâu đời và được nhiều gia đình duy trì nề nếp truyền nghề qua nhiều thế hệ. Trải qua thời gian, nghề truyền thống tại Sơn Đồng từng bước được khẳng định về quy mô và vị thế. Năm 2001, làng nghề được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tây (trước đây) công nhận là làng nghề truyền thống. Đến năm 2007, Sơn Đồng được ghi nhận trong Sách Kỷ lục Việt Nam là làng nghề tạc tượng và chế tác đồ thờ Phật giáo có quy mô lớn trong cả nước. Tiếp đó, nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội năm 2010, Sơn Đồng là một trong số ít làng nghề tiêu biểu được thành phố Hà Nội lựa chọn tham gia lễ rước Tổ nghề trong khuôn khổ Lễ hội làng nghề, phố nghề Thăng Long – Hà Nội. Năm 2015, Hội làng nghề mỹ nghệ xã Sơn Đồng được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ và phát triển thương hiệu làng nghề. Bên cạnh đó, Sơn Đồng còn được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam ghi nhận và phong tặng danh hiệu Làng nghề tiêu biểu Việt Nam.

Các sản phẩm chính của làng nghề gồm tượng Phật, tượng thánh, tượng các nhân vật trong tín ngưỡng dân gian; cùng với đó là các bộ hoành phi – câu đối, cửa võng, long ngai, khám thờ, bàn thờ, tượng thờ kích thước lớn nhỏ tùy nhu cầu người sử dụng. Phần lớn sản phẩm được làm bằng gỗ tự nhiên đã qua xử lý, sau đó tạo dáng, đục chạm hoa văn và hoàn thiện bằng kỹ thuật sơn son thếp vàng, một kỹ thuật đòi hỏi tay nghề cao để bảo đảm màu sắc, độ bền và sự trang nghiêm của sản phẩm. Nhiều công đoạn trong quy trình sản xuất vẫn được thực hiện thủ công như tạo khuôn, chỉnh tỷ lệ, làm lớp lót, đánh bóng, thếp vàng lá… giúp sản phẩm giữ được đặc trưng truyền thống của làng nghề.

Sản phẩm Sơn Đồng chủ yếu phục vụ cơ sở thờ tự, đình – đền – chùa, các gia đình có nhu cầu lập bàn thờ gia tiên, cũng như các công trình văn hoá tâm linh ở nhiều địa phương. Ngoài thị trường trong nước, một số cơ sở còn nhận đơn hàng từ Việt kiều và khách hàng nước ngoài thông qua các kênh giới thiệu hoặc thương mại điện tử. Việc xuất khẩu không diễn ra đại trà, nhưng có một lượng ổn định theo từng đợt đặt hàng, chủ yếu là tượng cỡ nhỏ và các sản phẩm trang trí mang hoa văn truyền thống.

Trong quá trình làm nghề, các cơ sở sản xuất tại đây có những điều chỉnh nhất định để phù hợp với yêu cầu thị trường. Nhiều hộ chú trọng hơn đến việc hoàn thiện không gian làm việc, trưng bày mẫu sản phẩm, cũng như tăng cường giới thiệu hình ảnh nghề trên các kênh trực tuyến. Một số công cụ hỗ trợ được sử dụng trong khâu thiết kế hoặc mô phỏng hình dáng sản phẩm, giúp công việc thuận lợi hơn nhưng vẫn giữ nguyên bản chất thủ công của nghề.

Bên cạnh sản xuất, việc quảng bá nghề cũng được quan tâm ở mức độ phù hợp. Một số cơ sở mở cửa cho khách đến tìm hiểu, quan sát quy trình làm việc hoặc xem sản phẩm hoàn thiện. Hoạt động này không tổ chức đại trà nhưng góp phần giúp nghề được biết đến rộng rãi hơn.

Theo ghi nhận thực tế, chính quyền địa phương đã triển khai một số chương trình tuyên truyền về an toàn lao động, hướng dẫn các hộ sản xuất thực hiện đúng quy định về chất lượng và tham gia các sự kiện giới thiệu sản phẩm thủ công. Những hỗ trợ này giúp các hộ tiếp cận thêm thông tin và điều chỉnh hoạt động sản xuất theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu hiện nay.

Nhìn chung, sự ổn định của Sơn Đồng đến từ việc duy trì cơ chế truyền nghề trong gia đình, kết hợp với những bước điều chỉnh vừa phải theo yêu cầu của thị trường. Đây là những yếu tố quan trọng giúp nghề truyền thống tại địa phương tiếp tục được duy trì trong điều kiện mới.

Thực hiện: Dương Tuấn - Quang Hợp