Để đạt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045, yêu cầu đặt ra không chỉ là làm ra sản phẩm, mà còn phải hình thành đội ngũ chuyên nghiệp, doanh nghiệp dẫn dắt, cơ chế hợp tác phù hợp và một kế hoạch thực thi có thể đo đếm được. Trong cuộc trò chuyện với Báo điện tử Chính phủ, đạo diễn Việt Tú đã chia sẻ về những điều kiện cốt lõi để công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển đúng nghĩa và đúng tầm vóc mong đợi.

Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra khoảng cách giữa sức hấp dẫn, năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực với tốc độ phát triển của các nền tảng và nội dung số. Theo anh, Việt Nam cần làm gì để chuyển hóa vốn văn hóa dân tộc thành những sản phẩm đủ sức thu hút công chúng, định hình thị hiếu và gia tăng sức mạnh mềm trên không gian số, và đặc biệt là chống xâm thực văn hóa?

Đạo diễn Việt Tú: Trong vài năm trở lại đây, nhiều tập đoàn tư nhân cũng như các cá nhân sáng tạo hoặc các nền tảng sáng tạo vừa và nhỏ đã có những sản phẩm về văn hóa, lịch sử, di sản rất tốt. Nhưng chúng ta vẫn thiếu một hạ tầng từ con người hoạt động trong công nghiệp văn hóa đến hệ thống chuyên nghiệp để phân phối sản phẩm văn hóa.

Tôi nói ví dụ, khoảng năm 2014, tôi làm vở diễn Tứ Phủ - chương trình nghệ thuật dân tộc truyền thống được đầu tư kĩ lưỡng. Show diễn lấy ý tưởng và cảm hứng từ tín ngưỡng Lên Đồng, Đạo Mẫu của Việt Nam và hiện nay đã tín ngưỡng này đã được UNESCO công nhận là "Di sản văn hóa phi vật thể toàn nhân loại". 

Hồi ấy, tôi cho rằng chỉ cần làm và bán vé giống như event. Nhưng khi tất cả đại lý tour du lịch đến xem, mọi người bảo "sao sản phẩm như thế này mà bây giờ mới giới thiệu?". Tôi chỉ nghĩ đơn giảm làm xong thì mới giới thiệu nhưng nhiều tôi đã nhầm, vì mùa du lịch bắt đầu từ cách đấy 1 năm. Khi tôi đưa cái sản phẩm ra, cho dù tốt đến mấy, mọi người ủng hộ đến mấy, nhưng thời điểm đó khách tour tuyến trên thế giới đã book ở hội chợ du lịch quốc tế hết rồi. Và chưa kể tác động của mặt bằng giá.

Nhưng theo tôi, vấn đề này căn cốt hơn mà trong ý của Tổng Bí thư, Chủ Tịch Nước cũng đã nhắc tới đó là trên không gian số và hiện người trẻ đang có xu hướng tiếp cận, ghi nhớ hiểu biết nhiều hơn về văn hoá nước ngoài so với chính giá trị về văn hóa dân tộc.

Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng là ngay từ bây giờ, chúng ta cần có quy hoạch cụ thể về tỷ lệ phần trăm tác phẩm, sản phẩm có local IP - Intellectual Property (tài sản trí tuệ được khai thác từ các yếu tố văn hóa, nghệ thuật, lịch sử, di sản dân tộc). 

Vì nếu không sự xâm thực văn hoá là hiện hữu, công nghiệp văn hóa sẽ chỉ là "bầu sữa" để các IP văn hoá ngoại nhập khai thác, và xa nữa sẽ không có sản phẩm để phục vụ mục tiêu xuất khẩu sản phẩm văn hóa, ngoại giao văn hoá cũng như tạo ra những ảnh hưởng thông qua quyền lực mềm bằng văn hoá.

Ngành công nghiệp văn hóa không thể phát triển nếu như thiếu đội ngũ sáng tạo, nhà sản xuất, kỹ thuật, quản trị chuyên nghiệp. Theo anh, khoảng cách lớn nhất, khoảng trống mà chúng ta cần phải lấp là gì?

Đạo diễn Việt Tú: Chúng ta đang thiếu nhân lực được đào tạo bài bản và đáp ứng quy chuẩn về công nghiệp văn hóa. Nhân lực ngành văn hóa hiện tại chủ yếu ở khâu tổ chức sự kiện, đạo diễn sân khấu, nhà sản xuất.. trong khi ngành công nghiệp văn hóa là một khái niệm rộng lớn. Trong đó, chúng ta cần những nhà kinh tế, nhà làm luật, những hệ thống phân phối, những tập đoàn kỳ lân về công nghiệp văn hóa, những trường đào tạo tiêu chuẩn.

Hàn Quốc, Trung Quốc, Mỹ,... đều có những mô hình đào tạo về công nghiệp văn hóa, về quản lý và phát triển các sản phẩm dịch vụ, nghệ thuật rất bài bản. Chúng ta cần nghiên cứu, học hỏi và chọn ra mô hình phù hợp với điều kiện và bối cảnh đất nước, qua đó đưa ra những giáo trình giảng dạy đào tạo trong ngắn và trung hạn để nâng cao chất lượng đào tạo nguồn lực trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Bên cạnh đó, đội ngũ người Việt Nam trên khắp thế giới, đặc biệt là ở các nền công nghiệp văn hóa lớn và đang làm việc cho những tập đoàn giải trí lớn cũng là nguồn lực rất quan trọng. Nên có chính sách, cơ chế thu hút nhân tài trong ngành này để họ cống hiến và chúng ta sẽ có những chuyên gia được đào tạo bài bản.

Làm thế nào để những sản phẩm văn hóa bản địa, tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, di sản của Việt Nam thoát khỏi bẫy phụ thuộc vào tài trợ hoặc ngân sách nhà nước để trở thành những cái sản phẩm thương mại hóa và nhân rộng mô hình?

Đạo diễn Việt Tú: Đây cũng là một câu hỏi rất là hay. Đã là nền công nghiệp thì những sản phẩm trong hệ sinh thái phải tự thân tạo ra được giá trị và tồn tại bền vững với thị trường. Trên thế giới, nhiều sản phẩm công nghiệp văn hóa mang tính chất biểu tượng, tồn tại đến hàng chục năm. Ví dụ như vở Phantom of the Opera đã tồn tại khoảng 30 năm, hoặc những hạ tầng như Broadway, West End, Cirque du Soleil...đều đạt được giá trị bền bỉ qua nhiều năm.

Theo tôi, công nghiệp văn hóa phải tuyệt đối tránh tư duy phụ thuộc "bầu sữa ngân sách công". Nhà nước, chính quyền đặt ra chiến lược, hoạch định chính sách và cung cấp vốn mồi. Nhưng vốn mồi không phải để làm sản phẩm, mà để tạo ra hạ tầng, đào tạo, hệ thống, hoặc để đầu tư các dự án nhưng ngược lại, phải có bộ chỉ số đo đếm mức độ hiệu quả và KPI cụ thể đối với chính dự án hay người được đào tạo từ nguồn ngân sách.

Chúng ta đã có mô hình thành công của các tổ chức nghệ thuật quốc doanh trong quá khứ và đến tận bây giờ. Đơn cử như suốt hơn nửa thế kỷ phấn đấu và phát triển, Nhà hát Múa rối Thăng Long đã trở thành một trong những đơn vị nghệ thuật truyền thống thành công nhất, với nhiều kỷ lục ấn tượng như: Biểu diễn tại hơn 50 quốc gia trên thế giới; thu hút lượng khán giả đông đảo nhất; tiếp đón nguyên thủ, chính khách quốc tế nhiều nhất và là Nhà hát duy nhất ở châu Á biểu diễn kín 365 ngày trong năm. Không chỉ đóng góp tích cực cho ngân sách hàng năm, với hàng trăm chuyến đi lưu diễn các vùng vùng quốc gia lãnh thổ, Nhà hát đã quảng bá văn hóa Việt Nam đến đông đảo bạn bè quốc tế.

Tiếp đến là nhà hát Tuổi trẻ những năm xưa cũ, những vở diễn kinh điển và khán giả xếp hàng mua vé. Chúng ta đã từng làm được rất là tốt.

Thế nhưng, nếu chỉ tư duy công nghiệp văn hóa là việc của riêng ngành văn hóa, hay là của người làm văn hóa hay người làm du lịch thì tôi cho rằng không ổn. Quan sát ở Trung Quốc chẳng hạn, ngoài cơ chế chính sách để khuyến khích khối tư nhân và khối quốc doanh làm công nghiệp văn hóa, họ có những bộ chỉ số đo đếm kết quả rất rõ ràng. Do vậy, những tác phẩm, sản phẩm, hệ sinh thái về công nghiệp văn hóa trở nên uy tín và được du khách biết đến nhiều và yêu quý, họ sẽ dồn toàn lực liên ngành hướng du khách đến cái sản phẩm và đến địa phương đấy, để làm tốt hơn nữa.

Một sản phẩm văn hóa đi từ ý tưởng đến thị trường thì cần sự tham gia của rất nhiều đơn vị, có sự phối hợp chặt chẽ với nhau. Theo tôi, mô hình hợp tác phù hợp nhất để kết nối các chủ thể này và đẩy nhanh quá trình hình thành sản phẩm là mô hình ba nhà. Từ Chính phủ cho cơ chế, chính sách, chiến lược và có thể là vốn mồi; đến sự phối hợp khối tập đoàn kinh tế tư nhân. Và cuối cùng là khối sáng tạo, hay còn gọi là các nhà sáng tạo.

Nhiều lần anh nhắc đến hình thành các doanh nghiệp, tập đoàn công nghiệp văn hóa. Yếu tố nào và làm thế nào để chúng ta có thể hình thành các cái doanh nghiệp, các tập đoàn công nghiệp văn hóa có sức có năng lực cạnh tranh cao trên trường quốc tế, xây dựng được thương hiệu quốc gia và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu?

Đạo diễn Việt Tú: Cá nhân tôi cho rằng cách đi nhanh nhất để làm công nghiệp văn hóa là dựa trên nguồn lực của các tập đoàn kinh tế lớn. Chúng ta thấy rất rõ điều này trên thế giới, như CJ của Samsung chẳng hạn. Thay vì chỉ nhìn góc độ tập đoàn kinh tế, họ cân bằng phát kinh tế phát triển đi liền văn hóa và tạo ra ảnh hưởng hùng mạnh về công nghiệp văn hóa không chỉ ở Hàn Quốc mà còn lan tỏa rộng rãi ra các quốc gia khác. Tiếp đến là Sony Pictures Entertainment Inc của Sony hay Tencent với các công ty con cung cấp dịch vụ truyền thông, giải trí, Internet và dịch vụ giá trị gia tăng điện thoại di động, và hoạt động các dịch vụ quảng cáo trực tuyến.

Chúng ta nghiên cứu, học hỏi từ những mô hình đã có, đã thành công và rút ra kinh nghiệm, áp dụng chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa cho quốc gia mình.

Để Nghị quyết 80 sớm được chuyển hóa thành những sản phẩm, những dự án và hệ sinh thái cụ thể, đồng thời đạt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045, theo quan điểm của anh, chúng ta còn thiếu những gì ?"

Đạo diễn Việt Tú: Hiện tại, thứ chúng ta đang thiếu nhất chính là sản phẩm. Nền công nghiệp không có sản phẩm biểu tượng, bản sắc và thành công thì thì sẽ không đạt được chỉ số tích cực nào. Ngoài ra, chúng ta cũng thiếu kế hoạch cụ thể. Ví dụ, với mục tiêu 7% năm 2030, thì các mốc năm 2027, 2028, 2029,... phải đạt bao nhiêu sản phẩm có giá trị cao, đưa ra bộ chỉ số đo đếm là gì và mỗi sản phẩm đó thì đóng góp tỷ lệ bao nhiêu trong 7% đó?.

Bên cạnh đó, tôi nghĩ cần hình thành kế hoạch phối hợp liên ngành; mô hình hợp tác công tư cần được thực thi và đem lại hiệu quả thực chất hơn.

Ngoài ra, chúng ta không thể làm công nghiệp văn hóa dựa trên một nền tảng thiếu hụt công tác bảo tồn di tích, di sản. Công tác bảo tồn, phục chế hiện nay rất đáng phải suy ngẫm. Tôi đã từng chứng kiến nhiều công trình cổ với ý tốt là được phục chế lại, nhưng khi phục chế, chúng ta lầm lẫn giữa phục chế và làm mới.

Và cuối cùng, tôi thiết nghĩ, phát triển gì và phát triển như thế nào chắc chắn không thể đánh đổi được bản sắc văn hóa của địa phương, của dân tộc. Chúng ta sáng tạo nhưng không được làm méo mó đi những cái giá trị về di sản lịch sử. Chúng ta cũng không thể vì để đạt mục tiêu đánh đổi tỷ lệ về IP, về công nghiệp văn hóa nội địa. Trên đây là những ý kiến mà tôi muốn đóng góp cho chiến lược chung về phát triển công nghiệp văn hóa dưới góc độ vừa là một nghệ sĩ, vừa là một người nghiên cứu cũng như thực hành trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Xin được trân trọng cảm ơn đạo diễn Việt Tú đã dành thời gian chia sẻ cùng Báo Điện tử Chính phủ những ý kiến rất tâm huyết. Trân trọng cảm ơn anh./.

Thực hiện: Dương Tuấn - Thu Trang