Phát dương văn hóa các dân tộc thiểu số từ Nghị quyết số 80-NQ/TW

Bài cuối: Đưa di sản thành động lực phát triển

Từ giữ gìn bản sắc, bảo đảm thụ hưởng đến khai thác di sản, Nghị quyết số 80-NQ/TW đang mở ra những cơ hội phát triển mới cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Văn hóa được đặt đúng vị trí không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là động lực nội sinh mạnh mẽ cho phát triển bền vững trong tương lai.

Với nền văn hóa đậm đà bản sắc của 54 dân tộc, Việt Nam có tiềm năng để phát triển công nghiệp văn hóa, qua đó vừa phát dương bản sắc văn hóa, vừa đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP, phấn đấu nâng lên 9% vào năm 2045.

Trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa là một thế mạnh của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Bên cạnh các di sản văn hóa vật thể (di tích, kiến trúc truyền thống, trang phục, nhạc cụ…) cùng cảnh quan thiên nhiên đa dạng thì cộng đồng các dân tộc thiểu số là chủ thể của hệ thống di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, từ tri thức bản địa, phong tục, lễ hội đến các nghề thủ công, nghệ thuật dân gian truyền thống.

Đây là "mỏ vàng" để các địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW. Và trên thực tế, ở nhiều bản làng vùng cao, di sản văn hóa đang trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, tạo sinh kế cho người dân, nhất là ở những địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn.

Xóm Khuổi Khon, xã Bảo Lạc (Cao Bằng) có 101 hộ, trong đó có 61 hộ dân tộc Lô Lô – một trong 9 dân tộc có khó khăn đặc thù giai đoạn 2026 – 2030 theo Quyết định số 132/QĐ-BDTTG ngày 25/3/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Với lợi thế cảnh quan tươi đẹp, cơ sở hạ tầng được đầu tư, đồng bào Lô Lô ở Khuổi Khon đã khai thác bản sắc văn hóa truyền thống để phát triển du lịch công đồng.

Mô hình sinh kế phù hợp đã góp phần tăng thu nhập, giảm nghèo nhanh, bền vững cho người dân của xóm. Nếu như 5 năm trước, tỷ lệ hộ nghèo ở Khuổi Khon chiếm hơn 50% thì hiện toàn xóm chỉ còn 10 hộ nghèo, theo chuẩn nghèo đa chiều.

Tương tự là Lô Lô Chải, xã Lũng Cú (Tuyên Quang), nơi sinh sống của 120 hộ, chủ yếu là đồng bào dân tộc Lô Lô, toàn thôn có 56 hộ làm du lịch cộng đồng, cuối năm 2025, thôn Lô Lô Chải chỉ còn 4 hộ nghèo, 4 hộ cận nghèo. Theo ông Ma Doãn Khánh - Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú, bản sắc văn hóa độc đáo chính là "tài sản đảm bảo" để người dân thôn Lô Lô Chải khởi nghiệp.

Ở Lô Lô Chải, nhà trình tường, ẩm thực bản địa, nghề thủ công truyền thống, văn hóa nông nghiệp truyền thống,… gom lại trong mô hình homestay đã phát triển sinh kế tại chỗ cho đồng bào. Những hộ làm du lịch cộng đồng ở đây có thu nhập bình quân 16 - 20 triệu đồng/tháng – con số mà nhiều gia đình ở đồng bằng chưa đạt được.

Dòng vốn chính sách dẫn lối, bản sắc hóa thành sinh kế

Bản sắc văn hóa là tiềm năng, nhưng để "kích hoạt" cần dòng vốn dẫn dắt từ các chương trình, dự án từ ngân sách nhà nước. Cùng với đầu tư cơ sở hạ tầng, hệ thống chính sách hỗ trợ được triển khai liên tục nhiều năm qua đã từng bước tạo "đòn bẩy" để cộng đồng vừa gìn giữ bản sắc, vừa khai thác "nguồn vốn" khác biệt này tạo sinh kế bền vững.

Như xóm Khuổi Khon của xã Bảo Lạc, từ vốn Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2025 (Chương trình MTQG 1719), Khuổi Khon được đầu tư đường bê tông nội xóm (2,8 tỷ đồng) và đường bê tông liên xóm Khuổi Khon - Kha Lắm (3,2 tỷ đồng); đầu tư hạng mục bãi xe tại điểm du lịch trong xóm với kinh phí 2 tỷ đồng.

Còn tại Lô Lô Chải - theo Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú Ma Doãn Khánh, xã đã quy hoạch cảnh quan, mở lớp tập huấn kỹ năng, tiếng Anh giao tiếp, bảo vệ môi trường... giúp người dân làm du lịch chuyên nghiệp mà vẫn giữ được bản sắc. Đồng thời, xã chuẩn bị đầu tư hệ thống thoát nước thải và lát đá đường nội thôn, phấn đấu hoàn thành trước mùa đông năm 2026 để phục vụ du khách trong mùa cao điểm du lịch.

Cũng như Khuổi Khon và Lô Lô Chải, tài nguyên văn hóa ở những bản làng vùng cao đang được 'đánh thức" từ các chính sách bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. Kết quả đạt được là rất đáng khích lệ, nhưng đầu tư cho văn hoá vẫn còn thấp và dàn trải, nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước; một số di sản văn hoá vật thể, phi vật thể xuống cấp, mai một chưa được khắc phục triệt để.

Xác định đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc, Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hoá và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn, đồng thời có chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân.

Trong chuyên đề về những vấn đề mới, cốt lõi trong Nghị quyết 80-NQ/TW trình bày tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 79-NQ/TW và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị diễn ra ngày 25/2/2026, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết khẳng định, các nghị quyết trước không trực tiếp xác định chỉ tiêu mà giao cho Nhà nước.

Ông cho biết, những năm qua, Nhà nước quyết định 1,8%, nhưng trên thực tế hầu như chưa đạt tới, năm cao mới đạt trên 1,7%. Nghị quyết 80-NQ/TW khẳng định "tối thiểu 2%" và còn định hướng tăng dần theo yêu cầu thực tiễn" là một đột phá lớn, chưa từng có đối với đầu tư cho văn hóa.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đề ra những định hướng đột phá để phát triển văn hóa, nhất là đột phá về thu hút nguồn lực. Bên cạnh yêu cầu bố trí tối thiểu 2% thì Nghị quyết đã có những đột phá tiếp cận đất đai, thuế, phí, lệ phí; về ưu đãi đầu tư, tài trợ và hoạt động văn hóa…

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, một trong những đột phá của Nghị quyết số 80-NQ/TW là đã tác động trực diện vào 3 điểm nghẽn lớn nhất của đầu tư văn hóa hiện nay, gồm quy hoạch, đất đai và thủ tục. Trên thực tế, nhiều dự án văn hóa không thể hình thành hoặc chậm triển khai không phải vì thiếu nhu cầu xã hội, mà vì vướng quy hoạch, thiếu quỹ đất và thủ tục kéo dài.

Những định hướng tại Nghị quyết số 80-NQ/TW đã được thể chế hóa trong dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong khuôn khổ đợt 2 kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội hóa XVI, nhiều đại biểu đã đóng góp những ý kiến tâm huyết để chính sách khi được ban hành thực sự tạo động lực phát huy di sản của đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong đó, đại biểu Lý Thị Lan (đoàn Tuyên Quang) đặc biệt nhấn mạnh, phát triển văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội và tạo sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đại biểu kiến nghị ưu tiên phân bổ nguồn lực cho vùng khó khăn, bổ sung cơ chế vận hành hiệu quả thiết chế văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng phân vùng; đồng thời chú trọng đào tạo, đãi ngộ nghệ nhân, khuyến khích truyền dạy di sản trong cộng đồng và trường học…

Có thể khẳng định, con đường phát triển bền vững của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ không thể tách rời văn hóa. Khi di sản được bảo tồn, được đầu tư và được khai thác đúng hướng, đó không chỉ là giữ gìn bản sắc, mà là tạo dựng tương lai.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra một nguyên tắc mới: Đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư cho phát triển. Và khi nguồn lực được khơi thông, cơ chế được hoàn thiện, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà sẽ trở thành động lực để các bản làng vùng cao vươn lên mạnh mẽ, bền vững trong kỷ nguyên phát triển mới.

Sơn Hào