Bài 3: Phim ngắn AI và nguy cơ lệch chuẩn giá trị sống ở người trẻ

(Chinhphu.vn) - Khi những nội dung như đổi đời nhờ may mắn, trả thù hay chuyện tình phi thực tế trên phim ngắn AI được xem đi xem lại, điều đáng lo ngại không chỉ là lãng phí thời gian, mà còn là nguy cơ tác động đến nhận thức và cách ứng xử của một bộ phận người trẻ.

Những ảo tưởng đổi đời từ phim ngắn AI

Chỉ cần xuyên không về quá khứ, nhân vật có thể trở nên giàu có. Một người nghèo khó bất ngờ gặp được tổng tài giả nghèo, cuộc đời lập tức sang trang. Hay nhờ một "hệ thống" bí ẩn trợ giúp, nhân vật có được tiền bạc, quyền lực mà không cần trải qua quá trình học tập, lao động. Những kịch bản như vậy không mới, nhưng với sự hỗ trợ của AI, chúng có thể được dựng thành phim với hình ảnh sống động, nhân vật được tạo hình bắt mắt và những tình tiết kịch tính. Công nghệ khiến việc sản xuất các câu chuyện hư cấu trở nên dễ dàng hơn, trong khi người xem ngày càng khó phân biệt đâu là hình ảnh thật, đâu là sản phẩm nhân tạo.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, PGS.TS. Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, những câu chuyện đổi đời dễ dàng có thể khiến một bộ phận người trẻ hình thành kỳ vọng thiếu thực tế. Trong khi thành công ngoài đời thường đòi hỏi sự cần mẫn, nỗ lực và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều năm, nhân vật trong phim lại có thể đạt được mọi thứ nhờ may mắn. Nếu quá chìm đắm trong những kịch bản ấy, người xem dễ sa vào huyễn tưởng, trông chờ một cơ hội đặc biệt thay vì chủ động thay đổi hoàn cảnh.

PGS.TS. Trần Thành Nam cảnh báo nguy cơ hình thành lối sống thu mình, thụ động ở một bộ phận người trẻ, được ông liên hệ với khái niệm"người chuột". Khi dành quá nhiều thời gian cho thế giới ảo, các em có thể ít tham gia hoạt động xã hội, thiếu cơ hội trải nghiệm và tích lũy kỹ năng. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng thích nghi với môi trường làm việc và nắm bắt những cơ hội nghề nghiệp.

Lo ngại khi những điều phi thực tế bị lầm thành sự thật

Không chỉ tạo ra những kỳ vọng phi thực tế về thành công, phim ngắn AI còn có thể tác động đến cách nhìn nhận con người và các mối quan hệ xã hội. PGS.TS. Trần Thành Nam phân tích, những hình ảnh sống động, giàu cảm xúc dễ khiến người xem có cảm giác mọi chuyện đang diễn ra thật, trong khi cảm giác chân thực không đồng nghĩa với sự thật. Với học sinh, sinh viên đang trong quá trình hình thành nhân cách, khả năng tư duy phản biện chưa vững vàng, những câu chuyện hư cấu có thể dần được tiếp nhận thành niềm tin.

Đáng chú ý, khi đã tin vào một điều gì đó, người xem thường có xu hướng tìm kiếm thêm những thông tin củng cố quan niệm sẵn có, ít chú ý đến thông tin trái chiều. Qua thời gian, những niềm tin ấy có thể hình thành một "khung nhận thức", chi phối cách đánh giá và ứng xử trong cuộc sống. Chẳng hạn, nếu thường xuyên xem những bộ phim mà tiền bạc, quyền lực quyết định giá trị con người, một số người trẻ có thể dần coi sự giàu có, địa vị là tiêu chí để đánh giá người khác.

Điều này càng đáng lo khi một số phim ngắn khai thác những màn trả thù, hạ nhục người từng coi thường mình như một cách thể hiện sức mạnh. 

Theo PGS.TS. Trần Thành Nam, nếu các hành vi đó liên tục được xây dựng thành những chiến thắng, người xem có nguy cơ coi cách ứng xử thiếu tôn trọng người khác là bình thường, thậm chí cho rằng có tiền, có quyền thì được phép đối xử bề trên với người khác.

Một nguy cơ khác được chuyên gia đề cập là công nghệ deepfake, cho phép tái tạo hình ảnh, giọng nói của người thật trong các sản phẩm hư cấu. Khi hình ảnh một người nổi tiếng xuất hiện trong phim AI, người hâm mộ có thể dễ tin tưởng hoặc bắt chước hành vi của nhân vật hơn.

PGS.TS. Trần Thành Nam cũng đề cập một số nghiên cứu ban đầu về mối liên hệ giữa việc dành quá nhiều thời gian xem phim AI với tình trạng mất ngủ, căng thẳng, giảm mức độ hài lòng với cuộc sống và thiếu tự tin về ngoại hình. Tuy nhiên, ông lưu ý các nghiên cứu này chưa mang tính hệ thống, cần có thêm bằng chứng để đánh giá đầy đủ mức độ ảnh hưởng.

Siết chặt quản lý nội dung phim ngắn do AI tạo ra

Trước sự phát triển nhanh chóng của phim ngắn do AI tạo ra, một số quốc gia đã tăng cường kiểm soát nội dung trên các nền tảng số. Tại Trung Quốc, quy định quản lý phim ngắn có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 yêu cầu nhận diện rõ các sản phẩm sử dụng AI, tăng trách nhiệm kiểm soát nội dung của các nền tảng và không sử dụng thuật toán khiến người dùng sa đà vào việc xem phim hoặc tiêu dùng quá mức. Quy định cũng đặt ra các giới hạn đối với nội dung cổ vũ bạo lực, vi phạm pháp luật, sùng bái tiền bạc hay xúc phạm, phân biệt đối xử với người khác.

PGS.TS. Trần Thành Nam cho rằng việc dán nhãn AI là cần thiết nhưng chưa đủ. Bởi một bộ phim dù được xác định là sản phẩm nhân tạo vẫn có thể truyền tải những quan niệm lệch lạc về tiền bạc, quyền lực và văn hóa ứng xử. Ông Nam cho biết, "Đôi lúc không có hình ảnh bạo lực, nhưng ngôn ngữ thể hiện thái độ mang tính chất hạ nhục và miệt thị, mình cũng chưa kiểm soát được". Vì vậy, không chỉ hình ảnh mà cả lời thoại, cách ứng xử của nhân vật và thông điệp của câu chuyện cũng cần được xem xét.

Tại Việt Nam, Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 5/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tăng cường giáo dục đạo đức, kỹ năng số, văn hóa ứng xử; phòng ngừa nguy cơ trên môi trường mạng và có biện pháp kiểm soát phù hợp việc sử dụng mạng xã hội, điện thoại thông minh, AI đối với trẻ vị thành niên. Trước đó, Thủ tướng đã phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030" tại Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026, nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em và trang bị kỹ năng để các em phát triển an toàn trong môi trường số.

Ngày 25/9/2026, Cục Điện ảnh (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã yêu cầu các tổ chức, cá nhân và nền tảng liên quan rà soát, chấn chỉnh hoạt động phổ biến phim, phim ngắn trên không gian mạng; thực hiện đầy đủ các quy định về điều kiện phổ biến và phân loại phim. Yêu cầu này áp dụng với hoạt động phổ biến phim trực tuyến nói chung, trong đó có những sản phẩm được tạo ra bằng AI.

Đầu tư cho những giá trị thực trong kỷ nguyên AI

Theo PGS.TS. Trần Thành Nam, muốn bảo vệ người trẻ trước những nội dung độc hại, lệch chuẩn do AI tạo ra, giáo dục kỹ năng số cần đi cùng các biện pháp quản lý phù hợp với từng độ tuổi. Ông ví điều này với giáo dục an toàn giao thông: Trẻ có thể học các quy tắc từ nhỏ nhưng chỉ được điều khiển phương tiện khi đáp ứng những điều kiện nhất định. Với môi trường số cũng vậy, việc được học về AI từ sớm không có nghĩa là trẻ đã đủ khả năng tự do tiếp cận mọi nội dung trên mạng.

Đối với các nền tảng cung cấp video ngắn, chuyên gia đề xuất những biện pháp cụ thể như hạn chế tính năng cuộn vô hạn vào ban đêm, cảnh báo thời gian sử dụng hoặc giảm tần suất hiển thị khi người dùng đã xem quá lâu. Còn nhà trường, ngoài hướng dẫn sử dụng công nghệ, cần chú trọng rèn luyện tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và nhận diện những nội dung đi ngược chuẩn mực đạo đức, văn hóa ứng xử.

Với gia đình, điều quan trọng không chỉ là quản lý thời gian sử dụng điện thoại mà còn là tìm hiểu con đang xem gì, tin vào điều gì và chịu ảnh hưởng ra sao từ những nội dung trên mạng. Theo PGS.TS. Trần Thành Nam, cha mẹ cũng cần nâng cao hiểu biết về AI để đồng hành cùng con, thay vì chỉ tìm cách hạn chế việc sử dụng thiết bị.

Đặc biệt, chuyên gia nhấn mạnh cần đầu tư cho môi trường sống thực. Nhà trường phải tạo được hứng thú học tập, có thêm các hoạt động thể thao, nghệ thuật; gia đình dành thời gian trò chuyện, chia sẻ với con; cộng đồng có những sân chơi an toàn để trẻ được vận động, sáng tạo và giao tiếp. Khi đời sống thực thiếu những trải nghiệm hấp dẫn, rất khó để người trẻ rời khỏi sức cuốn hút của màn hình.

Phim ngắn do AI tạo ra vẫn có thể mang đến những câu chuyện có giá trị về văn hóa, lịch sử, gia đình và giáo dục. Điều quan trọng là kiểm soát những nội dung độc hại, đồng thời giúp người trẻ có khả năng lựa chọn và đánh giá thông tin. PGS.TS. Trần Thành Nam nhấn mạnh, trong kỷ nguyên AI, càng cần đầu tư cho môi trường sống và những mối quan hệ thực, để người trẻ có thêm những trải nghiệm, niềm vui và cơ hội phát triển ngoài màn hình.

Thu Trang