Bài cuối: Để chính sách không dừng ở quyết định giao đất

Sau hơn hai thập kỷ triển khai, chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất cho đồng bào DTTS đạt nhiều kết quả tích cực nhưng cũng bộc lộ không ít điểm nghẽn còn kéo dài. Thực tiễn cho thấy, vấn đề không chỉ là giao bao nhiêu đất, mà quan trọng hơn là tạo lập được quỹ đất, hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo đảm người dân giữ được đất để phát triển sinh kế bền vững. Đây chính là "mắt xích" quyết định để chính sách đất đai thực sự đi vào cuộc sống, thay vì chỉ dừng ở quyết định giao đất.

Khó khăn trong việc thiếu quỹ đất để hỗ trợ đất ở, đất sản xuất, các địa phương đã hướng mạnh sang chuyển đổi nghề - một chính sách của Dự án 1 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719). Đây là một trong những nội dung có tỷ lệ giải ngân cao nhất của Dự án 1.

Đơn cử tại Lai Đồng (Phú Thọ), do địa hình đồi núi chia cắt nên việc thực hiện chính sách đất đai cho đồng bào DTTS gặp rất nhiều khó khăn. Kết thúc giai đoạn, tỷ lệ hỗ trợ đất ở của xã chỉ đạt 46%, xã không thực hiện hỗ trợ đất sản xuất mà tập trung chuyển đổi nghề (tỷ lệ đạt 97,8%).

Đây cũng là tình hình chung của hầu hết các địa phương trong thực hiện Dự án 1, đưa đến kết quả thực hiện chuyển đổi nghề từ vốn Chương trình MTQG 1719 rất khả quan. Hết năm 2025, toàn vùng hỗ trợ chuyển đổi nghề cho 54.899 hộ, góp phần tạo việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Không chỉ với Chương trình MTQG 1719 mà việc hỗ trợ chuyển đổi nghề được các nơi triển khai nhiều năm nay. Đặc biệt là từ năm 2010 đến nay, việc hỗ trợ chuyển đổi nghề được xem là "cứu cánh" trong bối cảnh thiếu quỹ đất.

Như Quảng Ngãi, trong Báo cáo số 156/BC-UBND ngày 3/12/2010 tổng kết 4 năm thực hiện Quyết định 134/QĐ-TTg, UBND tỉnh cho biết, kết quả hỗ trợ đất sản xuất chỉ đạt 53,51% kế hoạch là do quỹ đất hạn chế. Với quỹ đất có khả năng khai hoang thì kinh phí hỗ trợ lại quá thấp.

Vì vậy, thực hiện chính sách đất đai cho đồng bào DTTS, các địa phương trên địa bàn tỉnh căn cứ điều kiện cụ thể, khả năng nguồn lực và nhu cầu thực tế của hộ dân để tập trung giải quyết bằng các phương án thay thế. Trong đó, chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề được nhiều địa phương đánh giá có tính khả thi cao, vừa không phải tìm quỹ đất, vừa không phát sinh tranh chấp, dễ giải ngân.

Nhưng cũng cần thấy rằng, chuyển đổi nghề chỉ là phương án thay thế, có ý nghĩa đối với những hộ không còn khả năng sản xuất, hoặc với người dân ở khu vực đô thị. Còn với phần đông đồng bào miền núi, khu vực nông thôn, đất sản xuất vẫn là tư liệu sản xuất quan trọng nhất.

Một vấn đề cần quan tâm là, định mức hỗ trợ chuyển đổi nghề tối đa là 10 triệu đồng/hộ để mua sắm máy móc, nông cụ làm dịch vụ sản xuất nông nghiệp, học nghề, hoặc chuyển sang các ngành nghề, dịch vụ khác. Định mức này sẽ rất khó tạo đột phá để hộ nghèo ở địa bàn đặc biệt khó khăn việc chuyển sang ngành nghề, dịch vụ khác.

Để giải quyết căn cơ bài toán đất đai, không thể chỉ trông chờ vào các giải pháp thay thế mà phải tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và trách nhiệm tạo lập quỹ đất.

Chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất cho đồng bào DTTS được triển khai trên phạm vi cả nước từ năm 2004, sau khi có Quyết định số 134/2004/QĐ-TTg. Trước đó, đồng bào DTTS ở Tây Nguyên cũng đã được hỗ trợ chính sách này theo Quyết định số 132/2002/QĐ-TTg.

Sau Quyết định 134/2004/QĐ-TTg, chính sách tiếp tục được thực hiện theo các Quyết định: 1952/QĐ-TTg, 2085/QĐ-TTg, 1719/QĐ-TTg,... Mặc dù được triển khai, thường xuyên, liên tục nhưng mục tiêu hỗ trợ đất ở, đất sản xuất cho đồng bào DTTS vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi là phần lớn các quy định hiện nay đều tập trung vào việc xác định đối tượng, điều kiện, mức hỗ trợ và trình tự giao đất. Trong khi đó, trách nhiệm tạo lập quỹ đất lại chưa được lượng hóa thành chỉ tiêu, chưa gắn với trách nhiệm của từng cấp chính quyền, cũng chưa có cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực hiện, nên khi không còn quỹ đất, nhiều địa phương gần như không còn công cụ pháp lý để tháo gỡ.

"Nút thắt" đã được tháo gỡ từ quy định mới Luật Đất đai năm 2024, khi dành một điều riêng quy định về chính sách đất đai đối với đồng bào DTTS. Theo đó, Nhà nước có trách nhiệm bố trí đất ở, đất sản xuất cho hộ DTTS thiếu đất; đồng thời khuyến khích khai hoang, phục hóa, chuyển đổi mục đích sử dụng đất phù hợp quy hoạch để tạo quỹ đất thực hiện chính sách…

Thi hành Luật Đất đai 2024, từ đầu năm 2026 đến nay, nhiều địa phương đã ban hành nghị quyết chuyên đề về chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất cho đồng bào DTTS. Trong đó, một số địa phương đã quy định cụ thể để tạo quỹ đất, một đột phá so với các giai đoạn trước.

Đơn cử như Gia Lai, ngày 29/5/2026, HĐND tỉnh đã ban hành Nghị quyết 71/2026/NQ-HĐND quy định chính sách đất đai đối với đồng bào DTTS sinh sống trên địa bàn. Đáng chú ý, trong trường hợp không còn quỹ đất để giao, HĐND tỉnh yêu cầu địa phương ưu tiên giao khoán diện tích đất nông nghiệp do Nhà nước quản lý hoặc diện tích có nguồn gốc từ các nông lâm trường cho hộ có nhu cầu.

Thậm chí, nếu không thể bố trí đất nông nghiệp nhưng người dân có nhu cầu sản xuất, kinh doanh, Nghị quyết 71/2026/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Gia Lai yêu cầu các địa phương rà soát, xem xét cho người dân thuê đất phi nông nghiệp và hưởng chính sách miễn, giảm tiền thuê đất theo qui định.

Nghị quyết 71/2026/NQ-HĐND ngày 29/5/2026 của HĐND tỉnh Gia Lai có thể xem là một đột phá để tháo gỡ "điểm nghẽn" về quỹ đất. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc Gia Lai ban hành một nghị quyết riêng về chính sách đất đai đối với đồng bào DTTS, mà ở chỗ nghị quyết này đã đi xa hơn các quy định trước đây khi quy định cụ thể trách nhiệm tạo lập nguồn đất để thực hiện chính sách.

Nếu tạo lập quỹ đất là điều kiện để chính sách được triển khai thì giúp người dân giữ được đất và có sinh kế bền vững mới là thước đo cuối cùng của hiệu quả chính sách.

Hiện nay còn tình trạng không ít hộ đồng bào đã được hỗ trợ nhưng sau đó lại tiếp tục rơi vào hoàn cảnh thiếu đất ở, đất sản xuất do sang nhượng, cầm cố, hoặc do biến đổi khí hậu, thiên tai, sạt lở đất diễn biến ngày càng phức tạp. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến mục tiêu giải quyết căn bản nhu cầu đất ở, đất sản xuất cho đồng bào DTTS khó "về đích" một cách trọn vẹn. Tổng hợp báo cáo qua các giai đoạn thực hiện chính sách cho thấy rõ thực tế này.

Những yêu cầu từ thực tiễn đó đã được thể chế hóa khi ngày 4/6/2026, Bộ Dân tộc và Tôn giáo ban hành Thông tư số 02/2026/TT-BDTTG hướng dẫn thực hiện một số nội dung của Hợp phần thứ 2 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035 (giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030).

Điểm đáng chú ý của Thông tư là quy định cụ thể việc hỗ trợ giải quyết thiếu đất ở. Chính sách không chỉ áp dụng với các hộ chưa có hoặc thiếu đất ở theo quy định, mà còn mở rộng đến những hộ đã được hỗ trợ trước ngày 31/5/2021 nhưng hiện không còn hoặc không còn đủ đất ở. Cách tiếp cận này cho thấy chính sách không chỉ "giải quyết một lần", mà hướng đến xử lý những biến động phát sinh trong thực tế đời sống.

Đối tượng ưu tiên gồm hộ đồng bào DTTS, hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo ở vùng đồng bào DTTS và miền núi, nhất là khu vực biên giới, địa bàn thường xuyên xảy ra thiên tai, sạt lở; đồng thời mở rộng đến hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo là người Kinh tại các xã, thôn đặc biệt khó khăn. Các hộ đủ điều kiện sẽ được hỗ trợ đất ở theo quy định và hỗ trợ nhà ở từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia.

Thông tư yêu cầu tăng cường phân cấp cho địa phương, nhất là cấp xã, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan trong toàn bộ quá trình thực hiện.

Ngoài ra, công tác kiểm tra, đôn đốc cũng được đẩy mạnh để kịp thời tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm tính hiệu quả trong thực thi.

Trong chuyến kiểm tra mới đây tại các tỉnh: Đồng Nai, Tuyên Quang, Cà Mau,… Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Lâm Văn Mẫn cũng đề nghị tiếp tục thực hiện hiệu quả chính sách đất đai đối với đồng bào DTTS; đẩy mạnh giao đất, giao rừng gắn với bảo vệ, phát triển rừng và tạo sinh kế bền vững. 

Cùng với đó là tăng cường quản lý nhà nước về đất đai, rà soát diện tích đất rừng có thể bóc tách để phục vụ phát triển kinh tế, vừa khai thác hiệu quả nguồn lực, vừa hạn chế tranh chấp phát sinh.

Xét cho cùng, đất ở, đất sản xuất đối với đồng bào DTTS không đơn thuần là một tài sản hay một chỉ tiêu trong chương trình mục tiêu quốc gia. Đó là tư liệu sản xuất, là nền tảng của sinh kế, là điều kiện để ổn định dân cư, giữ gìn bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Vì vậy, hoàn thiện chính sách đất đai không chỉ là giải quyết một vấn đề an sinh trước mắt, mà còn là đầu tư cho sự phát triển bền vững của vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Sơn Hào