Bài 3: Trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội: Cấm hay hạn chế từ kinh nghiệm quốc tế

(Chinhphu.vn) - Tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế về chính sách quản lý đối với vấn đề trẻ em sử dụng mạng xã hội, phóng viên Báo Điện tử Chính phủ đã có các cuộc trao đổi với một số chuyên gia quốc tế, trong đó có các nhà nghiên cứu, chuyên gia đến từ Australia, quốc gia đầu tiên ban hành luật cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ cuối năm 2025.

Trong những cuộc trao đổi này, các chuyên gia quốc tế cho rằng câu hỏi đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách không chỉ là có nên cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội hay không, mà là làm thế nào để xây dựng một môi trường số an toàn hơn cho các em.

Kinh nghiệm từ một chính sách tiên phong

Bà Rhianon Walls, Giám đốc CapacityVietnam, chuyên gia tâm lý người Australia với nhiều năm kinh nghiệm làm việc tại Việt Nam cho biết, từ ngày 10/12/2025, lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội tại Australia chính thức có hiệu lực. Đây được xem là một trong những chính sách tiên phong trên thế giới nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với người trẻ.

Theo quy định mới, các nền tảng mạng xã hội phải thực hiện các biện pháp hợp lý nhằm ngăn người dưới 16 tuổi tại Australia tạo hoặc sử dụng tài khoản.

Trách nhiệm pháp lý chủ yếu được đặt lên các công ty công nghệ và các nền tảng mạng xã hội. Nếu không tuân thủ quy định, các nền tảng có thể đối mặt với mức phạt lên tới 50 triệu AUD (khoảng 33 triệu USD).

Trong khi đó, luật không quy định hình phạt đối với các bậc phụ huynh nếu họ không thực thi lệnh cấm tại gia đình, cũng như đối với trẻ em nếu các em tìm cách 'lách' luật.

"Chính phủ Australia cũng không quy định cụ thể công nghệ nào mà các công ty phải sử dụng để kiểm soát độ tuổi người dùng. Mỗi dịch vụ sẽ cần tự xác định chiến lược riêng của mình. Điều này đồng nghĩa là người dân Australia có thể phải đáp ứng những yêu cầu xác minh độ tuổi khác nhau trên từng nền tảng", bà Rhianon Walls nói.

Theo số liệu ban đầu của Ủy ban An toàn trực tuyến (eSafety) - cơ quan quản lý an toàn trực tuyến độc lập của Chính phủ Australia, các công ty mạng xã hội lớn đã vô hiệu hóa quyền truy cập đối với khoảng 4,7 triệu tài khoản được xác định thuộc về người dưới 16 tuổi trong nửa đầu tháng 12/2025 để tuân thủ quy định độ tuổi tối thiểu tại Australia.

Nỗ lực bảo vệ sức khỏe tâm thần của thế hệ trẻ

Mạng xã hội được cho là khiến trẻ em lo lắng hơn, dễ bị bắt nạt, bị tách khỏi trải nghiệm thực tế và tương tác gia đình.

Bà Rhianon Walls dẫn kết quả cuộc khảo sát của eSafety tại Australia cho biết, 44% người trẻ tại nước này báo cáo đã có những trải nghiệm tiêu cực trên mạng trong 6 tháng qua, trong đó 15% từng nhận được các lời đe dọa hoặc xúc phạm.

Những số liệu này được xem là một trong những nền tảng cốt lõi trong tiến trình hoạch định chính sách. Trong quá trình soạn thảo luật, các cơ quan hữu quan đã thực hiện quy trình tham vấn sâu rộng với nhiều bên liên quan, bao gồm các học giả, tổ chức giáo dục, phụ huynh và trực tiếp lấy ý kiến từ giới trẻ.

Trong thông điệp gửi đến học sinh cả nước, Thủ tướng Anthony Albanese nêu rõ, lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội nhằm hỗ trợ những trẻ em đang mải mê với các thuật toán, thay vì lướt điện thoại chuyển sang dành thời gian cho bạn bè và gia đình, thể thao, âm nhạc hay đọc sách.

Theo bà Rhianon Walls, Chính phủ Australia sử dụng khái niệm "trì hoãn sử dụng" thay vì "lệnh cấm", nhằm nhấn mạnh rằng mục tiêu của chính sách là bảo vệ sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên, từ đó tạo ra một tương lai tốt đẹp hơn cho các em.

Thuật toán và vòng xoáy 'cuộn vô tận'

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ từ Australia, Giáo sư Tama Leaver, chuyên ngành nghiên cứu Internet tại Đại học Curtin, đồng thời là nhà nghiên cứu chính tại Trung tâm nghiên cứu hàng đầu về trẻ em trong kỷ nguyên số (ARC Centre of Excellence for the Digital Child) và từng giữ cương vị Chủ tịch Hiệp hội Các nhà nghiên cứu Internet cho rằng, trải nghiệm mạng xã hội ngày nay đã thay đổi đáng kể.

"Trong thập kỷ qua, hầu hết các nền tảng mạng xã hội đã chuyển sang sử dụng thuật toán để sắp xếp nội dung cho người dùng, thay cho các dòng tin theo thứ tự thời gian như trước đây", ông Tama Leaver nói.

Theo Giáo sư Tama Leaver, các dòng tin dựa trên thuật toán, tiêu biểu như trang "For You" của TikTok, giúp nền tảng trở nên dễ sử dụng hơn, nhưng đồng thời đặt nhiều quyền quyết định hơn vào tay nền tảng trong việc lựa chọn nội dung người dùng sẽ nhìn thấy, chủ yếu dựa trên phân tích hành vi và sở thích của người dùng trước đó. "Điều này dẫn đến hiện tượng 'cuộn vô tận' (infinite scroll), khi dòng nội dung gần như không có điểm dừng và có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung của người trẻ".

Giáo sư Tama Leaver cho rằng bản thân các hệ thống đề xuất nội dung không phải là yếu tố gây hại. Tuy nhiên, các lựa chọn thiết kế tận dụng thuật toán để tạo ra cơ chế cuộn vô tận có thể làm gia tăng rủi ro trực tuyến, khi vừa khiến người dùng phải chú ý liên tục, vừa làm giảm khả năng chủ động lựa chọn nội dung họ muốn xem.

Theo Giáo sư Tama Leaver, "việc mạng xã hội mang lại một số lợi ích quan trọng, như tiếp cận thông tin nhanh và đa dạng, tham gia hoạt động chính trị, giải trí và kết nối với bạn bè vẫn là một thực tế. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các rủi ro đi kèm cũng gia tăng".

Thực tế cho thấy người trẻ có khả năng "vượt rào" khá dễ dàng trước các lệnh cấm theo độ tuổi hoặc vị trí địa lý. Nếu những nền tảng phổ biến bị chặn, các em có thể tìm đến các nền tảng thay thế ít được biết đến hơn và đôi khi kém an toàn hơn. Việc bị tách rời khỏi mạng xã hội cũng có thể khiến người trẻ mất đi một số cơ hội…

Chính sách quản lý thế nào?

Đối với các xã hội đang số hóa nhanh như Việt Nam, Giáo sư Tama Leaver nhấn mạnh rằng các lệnh cấm tự thân không đủ để giải quyết vấn đề. Điều quan trọng là đầu tư mạnh vào giáo dục kỹ năng số, giúp thanh thiếu niên hiểu và ứng phó với các rủi ro trực tuyến.

"Giáo dục vẫn là công cụ hiệu quả nhất, cùng với việc nâng cao nhận thức cho cả trẻ em và những người lớn có vai trò hỗ trợ các em", GS. Tama Leaver nói.

Còn theo bà Rhianon Walls, việc xây dựng một cơ chế quản lý thống nhất trên toàn quốc có thể là yếu tố quan trọng nếu Việt Nam cân nhắc triển khai các quy định giới hạn độ tuổi tương tự Australia.

"Bên cạnh mạng xã hội, nghiện trò chơi trực tuyến cũng là một vấn đề đáng lo ngại trong thanh thiếu niên. Trong quá trình làm việc với các bạn trẻ tại Việt Nam, tôi nhận thấy tình trạng rối loạn giấc ngủ, sa sút kết quả học tập và suy giảm sức khỏe tâm thần có thể liên quan trực tiếp đến việc sử dụng Internet quá mức, bao gồm cả mạng xã hội và trò chơi trực tuyến. Việc giúp một thanh thiếu niên vượt qua những tổn hại hoặc tình trạng nghiện màn hình thường là một quá trình lâu dài, phực tạp", bà Rhianon Walls cho biết.

UNICEF: 3 trụ cột chính sách để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng

Bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) tại Việt Nam cho biết, việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cần được tiếp cận theo hướng toàn diện, dựa trên quyền trẻ em, thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp đơn lẻ như quy định độ tuổi sử dụng mạng xã hội.

Từ kinh nghiệm quốc tế, UNICEF tại Việt Nam cho rằng việc xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em cần dựa trên ba trụ cột chính sách: Tăng cường trách nhiệm của nền tảng số, quản lý việc tiếp cận của trẻ em theo cách cân bằng và nâng cao năng lực số cho trẻ em, gia đình và nhà trường.

Thứ nhất, tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số. UNICEF cho rằng trẻ em hiện dành nhiều thời gian trên các nền tảng vốn chưa được thiết kế với mục tiêu bảo đảm quyền và sự an toàn của các em. Vì vậy, các chính sách cần yêu cầu các công ty công nghệ thiết lập các cơ chế bảo vệ trẻ em ngay từ khâu thiết kế, bao gồm các thiết lập mặc định an toàn hơn, hệ thống kiểm duyệt và xử lý hiệu quả nội dung gây hại, minh bạch trong cách thức vận hành của các thuật toán và các công cụ báo cáo đơn giản, dễ tiếp cận.

Thứ hai, xây dựng các quy định về độ tuổi và tiếp cận nền tảng theo hướng cân bằng. Theo UNICEF, các lệnh cấm mang tính bao trùm có thể dẫn đến những hệ quả ngoài mong muốn khi trẻ em tìm cách lách quy định hoặc chuyển sang các nền tảng ít được quản lý hơn. Vì vậy, các quốc gia nên áp dụng các cơ chế xác minh độ tuổi dựa trên bằng chứng, có tính tương xứng và tôn trọng quyền riêng tư, đồng thời tập trung vào việc ngăn ngừa những nguy cơ gây hại cụ thể thay vì cắt đứt hoàn toàn quyền tiếp cận của trẻ em đối với các nền tảng trực tuyến.

Thứ ba, đầu tư vào năng lực hiểu biết số của trẻ em, gia đình và nhà trường. Theo UNICEF, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ dựa vào các quy định đối với nền tảng, mà cần trang bị cho trẻ em kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn, tư duy phản biện trước thông tin trực tuyến và khả năng nhận diện rủi ro. Cha mẹ và giáo viên cũng cần được cung cấp các hướng dẫn và nguồn lực thực tiễn để có thể đồng hành với trẻ em trong môi trường số ngày càng phức tạp.

UNICEF hiện đang phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo để lồng ghép nội dung an toàn trực tuyến vào các khung năng lực số và năng lực trí tuệ nhân tạo (AI) dành cho giáo viên và học sinh. Theo tổ chức này, sự kết hợp giữa quy định đối với nền tảng, khung chính sách quản trị phù hợp và nâng cao năng lực số cho người dùng sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một môi trường số an toàn và bao trùm cho trẻ em. Nhưng đã đến lúc going lên hồi chuông báo động và cần sự chung tay của cả cộng đồng để từ sớm, từ xa thiết lập cơ chế bảo vệ con trẻ trước các tác động tiêu cực của các nền tảng mạng xã hội, trả lại tuổi thơ cho con trẻ…

Diệu Hương – Thùy Dung

Bài 4: Hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng